Neuroplastyczność mózgu: jak mózg się zmienia i czego nie potrafi

Skąd wzięło się pojęcie — polski ślad

Kliniczna definicja referencyjna mówi o zdolności układu nerwowego do reagowania na bodźce przez reorganizację struktury, funkcji lub połączeń. Termin plastyczność neuronalna wprowadził w 1948 roku polski neurofizjolog Jerzy Konorski; rok później spopularyzował go Donald Hebb. Plastyczność nie jest specjalnym trybem pracy mózgu — to fizyczny proces stojący za każdym uczeniem się, i działa w obie strony: nieużywane połączenia słabną.

Jak działa neuroplastyczność: cztery mechanizmy

W 1973 roku Tim Bliss i norweski fizjolog Terje Lømo drażnili szlak nerwowy w hipokampie uśpionych królików: u 15 z 18 zwierząt odpowiedź pozostawała wzmocniona od 30 minut do 10 godzin. To długotrwałe wzmocnienie synaptyczne — połączenie, które staje się silniejsze, bo było używane.

Dowód u dorosłych: londyńscy taksówkarze

Taksówkarze w Londynie muszą wykuć na pamięć całą sieć ulic, by zdać egzamin „the Knowledge”. W 2000 roku Eleanor Maguire i współpracownicy pokazali, że ich tylny hipokamp jest większy niż u osób niejeżdżących taksówką i rośnie wraz ze stażem. Potem Katherine Woollett i Maguire śledziły kandydatów przez cztery lata nauki: u tych, którzy zdali, przybyło istoty szarej w tylnym hipokampie; u tych, którzy nie zdali, i w grupie kontrolnej nie było żadnej zmiany strukturalnej. Według autorek byli to dorośli o przeciętnym IQ.

Czy dorosły mózg tworzy nowe neurony?

Zespół z Instytutu Karolinska oszacował w 2013 roku, na podstawie węgla-14 z prób jądrowych, około 700 nowych neuronów dziennie w każdym hipokampie. W 2018 roku Shawn Sorrells i współpracownicy nie wykryli młodych neuronów u dorosłych w wieku 18–77 lat, a zespół Maury Boldrini znalazł ich tysiące u osób w wieku 14–79 lat. Markery nowego neuronu występują też w niedojrzałych komórkach, które nie są nowe. Uczciwie: neurogeneza u dorosłych ludzi jest możliwa, ale nieudowodniona.

Ćwiczenia na neuroplastyczność: co mówią badania

Daniel Simons i sześcioro współautorów przejrzeli w 2016 roku wszystkie badania, na które powołują się czołowe firmy oferujące trening mózgu: wiele dowodów poprawy w trenowanych zadaniach, mniej w pokrewnych i niewiele w odległych oraz w codziennym życiu. Plastyczność buduje obwód, którego używa praktyka — trenuj więc to, co naprawdę chcesz umieć, długo i z wysiłkiem. Ruch, czynniki środowiskowe, powtarzanie i motywacja pomagają, ale nie zastępują nauki. Plastyczność nie zawsze też służy: jej forma nieadaptacyjna wiąże się z przewlekłym bólem i bólem fantomowym.

Neuroplastyczność a IQ

Najlepiej zmierzonym przykładem jest szkoła: Stuart Ritchie i Elliot Tucker-Drob, na danych ponad 600 000 osób, szacują 1–5 punktów IQ na każdy dodatkowy rok nauki. Więcej: jak zwiększyć IQ, inteligencja płynna i skrystalizowana oraz jak działają testy IQ. Sąsiednie mity — ludzie „lewopółkulowi” i „prawopółkulowi” oraz style uczenia się — nie przeszły bezpośrednich testów.

Zakres i ograniczenia

Ta strona ma charakter informacyjny i nie jest poradą medyczną, diagnozą ani planem rehabilitacji. Po udarze lub urazie mózgu należy kierować się zaleceniami własnego zespołu leczącego. Nasz test IQ nie ocenia zdrowia mózgu ani jego plastyczności.

IQ Revealed nie jest powiązany z National Library of Medicine, Instytutem Karolinska, University of California ani z żadną uczelnią, czasopismem czy badaczem wymienionym na tej stronie, ani przez nich popierany. Źródła: StatPearls (NCBI), Bliss i Lømo (1973), Maguire i in. (2000), Woollett i Maguire (2011), Spalding i in. (2013), Sorrells i in. (2018), Boldrini i in. (2018), Simons i in. (2016), Ritchie i Tucker-Drob (2018).