False memory (valse herinneringen): wat het is en hoe het ontstaat
Een false memory, of valse herinnering, is een herinnering aan iets dat niet of anders is gebeurd, waar je toch oprecht in gelooft. Het geheugen is geen opname maar een reconstructie: bij elke herinnering zet je het verleden opnieuw in elkaar uit fragmenten, kennis en verwachting. Suggestieve vragen, verbeelding en informatie die je later hoort, kunnen daarbij onderdeel van de herinnering worden.
Maastricht en de ‘memory wars’
Nederland speelt een opvallende rol in dit onderzoek. Aan de sectie forensische psychologie van de Universiteit Maastricht werken onder anderen Henry Otgaar en Harald Merckelbach. In 2019 publiceerden zij met collega’s uit de Verenigde Staten en Londen een overzicht met een duidelijke boodschap: de strijd uit de jaren negentig over verdrongen herinneringen is niet voorbij. Het geloof in verdrongen herinneringen schatten zij op 58%, het lijkt onder klinisch psychologen sinds de jaren negentig te zijn toegenomen, en sommige therapeutische technieken kunnen schadelijke bijwerkingen hebben. Misbruik is echt en wordt vaak herinnerd; de wetenschappelijke vraag is of suggestie herinneringen kan scheppen aan wat nooit gebeurde. Dat het kan, laten de experimenten hieronder zien.
De klassieke experimenten
- Woordenlijsten. In 1995 lazen Roediger en McDermott lijsten voor met woorden als bed, rust, wakker, moe, allemaal verwant aan een woord dat nooit werd genoemd: slaap. Dat woord werd in 40% van de gevallen toch herinnerd, in een tweede experiment in 55%.
- Een nepfoto. Met een gemanipuleerde foto van een ballonvaart creëerde Kimberley Wade in 2002 bij de helft van 20 volwassenen volledige of gedeeltelijke valse herinneringen.
- Het gepoolde cijfer. Een mega-analyse uit 2017 over 423 deelnemers uit acht studies kwam op 30,4% valse herinneringen.
- Een misdaad die nooit plaatsvond. Shaw en Porter meldden in 2015 70%; een herberekening uit 2018 die herinneren scheidde van alleen geloven, kwam op 26–30%.
Terugdraaien en de rol van IQ
Duitse onderzoekers uit Hagen lieten in 2021 zien dat valse herinneringen grotendeels terug te draaien zijn: na uitleg over andere mogelijke bronnen daalde het percentage van 27% en 56% naar ongeveer 15% en 25%, en een jaar later naar 5%. Een hoog IQ helpt gemiddeld wel: in een studie met 436 studenten hingen valse herinneringen negatief samen met intelligentie. Maar mensen met een uitzonderlijk autobiografisch geheugen waren even vatbaar als anderen. Zie ook onze pagina over het fotografisch geheugen.
Echt of vals?
- Zoek onafhankelijk bewijs: aantekeningen, foto’s uit die tijd, andere getuigen. Zekerheid bewijst niets.
- Vraag naar de bron: zelf gezien, of later gehoord?
- Pas op met herhaald inbeelden: verbeeldingsoefeningen verhoogden de cijfers in de studies.
Hoe het geheugen is opgebouwd, lees je bij langetermijngeheugen; hoe herinneringen ons oordeel kleuren, bij confirmation bias. Maken twijfels over je eigen herinneringen je ongerust, praat dan met een huisarts of psycholoog.
Over deze pagina
Deze pagina vat gepubliceerd onderzoek samen ter algemene informatie; het is geen medisch of juridisch advies en stelt geen diagnose. De IQ Revealed-test is een online redeneertest met 40 eigen opgaven voor volwassenen vanaf 18 jaar; hij meet geen geheugennauwkeurigheid en geen vatbaarheid voor valse herinneringen. IQ Revealed is niet verbonden aan de genoemde onderzoekers, universiteiten, tijdschriften of uitgevers; namen dienen alleen om het onderzoek aan te duiden.
Veelgestelde vragen over false memory
Wat is een false memory of valse herinnering?
Een valse herinnering is een herinnering aan iets dat niet of anders is gebeurd, waar iemand oprecht in gelooft. Het is geen liegen: het geheugen bouwt het verleden bij elke herinnering opnieuw op, en suggestie, verbeelding of latere informatie kunnen daarin terechtkomen.
Bestaan verdrongen herinneringen?
Daarover verschillen onderzoekers en therapeuten nog altijd van mening. Henry Otgaar en collega's van de Universiteit Maastricht stelden in 2019 dat het geloof in verdrongen herinneringen wijdverbreid is (58%) en waarschuwden voor schadelijke bijwerkingen van sommige therapeutische technieken. Vast staat dat suggestie gedetailleerde valse herinneringen kan opwekken.
Hoe vaak ontstaan valse herinneringen?
In een mega-analyse uit 2017 van acht studies met 423 deelnemers werd 30,4% van de gevallen als valse herinnering geclassificeerd en accepteerde nog eens 23% de gebeurtenis gedeeltelijk.
Beschermt een hoog IQ tegen valse herinneringen?
Gemiddeld wel, maar niemand is immuun. In een studie met 436 studenten hingen valse herinneringen negatief samen met intelligentie, terwijl mensen met een uitzonderlijk autobiografisch geheugen even vatbaar bleken als anderen.
Waar sta jij?
Onze IQ-test is gratis te maken en duurt ongeveer 25 minuten. Het volledige rapport — score, percentiel en prestaties per denkdomein — hoort bij het lidmaatschap.
Start de IQ-test