Confirmation bias (bevestigingsbias) en tunnelvisie

De drie vormen

• Selectief zoeken: je zoekt vooral wat je idee steunt, zelden wat het kan weerleggen.
• Selectief interpreteren: steunend bewijs wordt geaccepteerd, tegenbewijs wordt op fouten gecontroleerd.
• Selectief onthouden: de gevallen die passen blijven hangen.

Het hoort bij de bredere familie van cognitieve biases.

Het begin: Wasons 2-4-6-taak

In 1960 liet de Britse psycholoog Peter Wason de reeks 2, 4, 6 zien en zei dat die een regel volgde. Deelnemers mochten zelf reeksen testen. De regel was simpelweg ‘drie oplopende getallen’, maar de meesten bedachten iets nauwers, zoals ‘steeds twee erbij’, en testten alleen reeksen die daarbij pasten, zoals 8, 10, 12. Van de 29 deelnemers vonden er maar zes de juiste regel zonder eerst een verkeerde te noemen; 13 noemden één verkeerde, negen twee of meer. Een reeks die volgens je eigen idee zou moeten mislukken, zoals 10, 5, 1, had het verschil gemaakt.

Tunnelvisie: het Nederlandse woord voor de gevolgen

In Nederland kent bijna iedereen het verschijnsel onder een ander woord: tunnelvisie. De Schiedammer parkmoord (2000) is het bekendste voorbeeld. Een man werd veroordeeld en zat ruim vier jaar vast voordat een ander de daad bekende en DNA-onderzoek die ander als dader aanwees. De commissie-Posthumus, ingesteld door het Openbaar Ministerie, concludeerde in september 2005 dat er bij de opsporing al vanaf de eerste dag ernstige fouten waren gemaakt. Het rapport leidde tot de permanente Commissie evaluatie afgesloten strafzaken.

De psychologie erachter is internationaal onderzocht. Een overzicht van Kassin, Dror en Kukucka (2013) beschrijft hoe een bekentenis of andere dossierinformatie kan kleuren wat getuigen en zelfs forensische deskundigen daarna zien en onthouden.

Voorbeelden uit onderzoek

Vragen die alleen ja kunnen opleveren. Mark Snyder en William Swann (1978) lieten deelnemers onderzoeken of iemand extravert was. Ze kozen vooral vragen over gezellige, sociale situaties, en de geïnterviewden kwamen daarna echt extraverter over.

Hetzelfde bewijs, tegengestelde conclusies. Bij Lord, Ross en Lepper (1979) vonden voor- en tegenstanders van de doodstraf allebei het onderzoek overtuigender dat hun gelijk gaf, en gingen ze sterker overtuigd naar huis.

Beschermt intelligentie tegen confirmation bias?

Nauwelijks. Keith Stanovich, Richard West en Maggie Toplak concludeerden in 2013 dat de sterkte van de myside bias heel weinig samenhangt met intelligentie. Dan Kahan en collega’s legden in 2017 dezelfde tabel voor als proef met een huidcrème of als onderzoek naar een wapenverbod. Bij de crème scoorden de rekenvaardigsten beter; bij wapens splitsten de antwoorden zich politiek, en het sterkst bij de rekenvaardigsten. Zie ook kritisch denken en het Dunning-Krugereffect.

Wat helpt

• Het tegenovergestelde overwegen: de vraag ‘hoe zou ik oordelen als de uitkomst andersom was?’ werkte in 1984 beter dan de oproep om eerlijk te zijn.
• Een toets kiezen die kan mislukken, en vooraf vastleggen wat je van gedachten zou doen veranderen.
• Tegenspraak inbouwen in groepen die het al eens zijn.

Over deze pagina

Deze pagina vat gepubliceerd onderzoek samen ter algemene informatie. De IQ Revealed-test is een online redeneertest met 40 eigen opgaven voor volwassenen vanaf 18 jaar; hij meet geen confirmation bias of andere denkfouten. IQ Revealed is niet verbonden aan de genoemde onderzoekers, universiteiten, tijdschriften, uitgevers of instanties; namen dienen alleen om het beschreven onderzoek aan te duiden.