Cognitieve flexibiliteit: betekenis, meting, IQ en training

Wat het begrip betekent

Adele Diamond rekent er in haar overzicht in de Annual Review of Psychology creatief ‘out of the box’ denken, dingen vanuit verschillende perspectieven zien en je snel aanpassen aan veranderde omstandigheden toe. In het lab gaat het om regelwisseling (set shifting) en taakwisseling (task switching). Het tegendeel heet cognitieve rigiditeit: vasthouden aan een regel die niet meer past.

Voorbeelden: je vaste weg is afgesloten en je plant een nieuwe route; een telefoontje onderbreekt een mail en je pakt daarna de draad weer op; een collega heeft een terecht bezwaar en je past het plan aan. Bewust nieuwe oplossingen bedenken heet lateraal denken.

Een van drie executieve functies

Het standaardmodel komt van Akira Miyake en collega’s (2000). Bij 137 studenten onderscheidden zij drie functies: schakelen tussen regels, het werkgeheugen bijwerken en automatische reacties onderdrukken — matig met elkaar verbonden, maar duidelijk te scheiden. Volgens Diamond bouwt flexibiliteit voort op de andere twee en ontwikkelt ze zich later in de kindertijd.

Hoe het wordt gemeten

Wisconsin Card Sorting Test: in 1948 door Esta Berg gepubliceerd als ‘een eenvoudige, objectieve techniek’ om flexibiliteit in denken te meten. Je sorteert kaarten op kleur, vorm of aantal; de testleider zegt alleen ‘goed’ of ‘fout’, en de regel verandert zonder aankondiging. In Miyakes studie hing de prestatie hierop het sterkst samen met de schakelfactor. Taakwisseling: vlak na een wissel reageren mensen duidelijk trager en maken ze meestal meer fouten. Die wisselkosten worden kleiner met voorbereidingstijd, maar verdwijnen niet (Monsell, 2003).

Cognitieve flexibiliteit en IQ

Naomi Friedman, Miyake en collega’s gaven in 2006 jonge volwassenen de drie maten plus tests voor vloeibare en gekristalliseerde intelligentie en de Wechsler-schaal. Het werkgeheugen bijwerken hing sterk samen met alle intelligentiematen; inhibitie en schakelen niet. Na correctie voor de overlap bleef voor schakelen een klein, niet-significant verband over. Een hoog IQ zegt dus veel over informatie in je hoofd bewerken en weinig over hoe makkelijk je van koers verandert. Zie ook vloeibare en gekristalliseerde intelligentie.

Trainen: wat het onderzoek zegt

• Geoefend wordt beter: een meta-analyse in Psychological Bulletin (2019) vond bij kinderen een duidelijk effect op de getrainde vaardigheid (g = 0,44; 43 vergelijkingen).
• Geen doorwerking: op niet-getrainde executieve functies was het effect klein en niet significant (g = 0,11; 17 vergelijkingen) — hetzelfde patroon als bij dual n-back.
• Tweetaligheid: drie studies met 15 maten vonden geen samenhangend voordeel voor tweetaligen (Paap en Greenberg, 2013).
• Gezondheid: stress, slaapgebrek, eenzaamheid en te weinig beweging schaden volgens Diamond de executieve functies.

Over deze pagina

Deze pagina legt een psychologisch begrip in algemene termen uit en is geen diagnose-instrument. Overzichtsstudies beschrijven problemen met flexibiliteit bij enkele ontwikkelingsstoornissen, waaronder autisme en ADHD — dat zijn groepsbevindingen, geen aanwijzing voor een individu. Vragen over jezelf of een kind horen bij een deskundige. Onze test meet geen executieve functies.

IQ Revealed is niet verbonden met, niet gesteund door en heeft geen relatie met de genoemde onderzoekers, universiteiten en uitgevers, of met de uitgevers van de Wisconsin-test, de Wechsler-schalen en de Raven-matrices. De namen dienen alleen om het beschreven werk aan te duiden.