Lateraal denken: wat het is, en wat het onderzoek er werkelijk over zegt
Lateraal denken is een probleem vanuit een onverwachte hoek benaderen in plaats van de voor de hand liggende redenering rechtdoor te volgen. Edward de Bono bedacht de term in 1967 — in Nederland net zo vaak gezocht als het Engelse lateral thinking en als out of the box denken. Wat vrijwel nergens staat: de beroemdste demonstratie van het idee, de puzzel die je alleen oplost door buiten het vierkant te tekenen, is experimenteel getoetst — en de toets liep anders af dan het verhaal.
Waar de term vandaan komt
Edward de Bono, een Maltese arts en psycholoog, introduceerde lateral thinking in 1967 in The Use of Lateral Thinking, tegenover wat hij verticaal denken noemde: de opeenvolgende, logische route die bij de vanzelfsprekende aanpak begint en die verder uitdiept. Zijn beeld heeft de rest van de theorie overleefd — verticaal denken graaft hetzelfde gat dieper, lateraal denken begint ergens anders een nieuw gat.
| Techniek | Wat je feitelijk doet |
|---|---|
| Aannames bevragen | Opschrijven wat je als vaststaand behandelt en nagaan wat er geldt als dat niet zo is |
| Willekeurige invoer | Een willekeurig woord pakken en een verband met het probleem afdwingen |
| Provocatie | Bewust iets absurds beweren en op de terugweg zoeken naar een bruikbaar idee |
| Omkering | Vragen hoe je het probleem zou verergeren, en de antwoorden omdraaien |
De negenpuntenpuzzel en het experiment dat hem toetste
Negen punten in een raster van drie bij drie, vier rechte lijnen, zonder de pen op te tillen: dat is de standaardillustratie van lateraal denken, en de Bono gebruikte hem zelf als voorbeeld. De gangbare uitleg is dat de opgave moeilijk is doordat je vastzit aan een aanname die niemand heeft opgelegd — dat de lijnen binnen het vierkant moeten blijven. Haal de aanname weg, zegt het verhaal, en de oplossing volgt.
In 1981 publiceerden Robert Weisberg en Joseph Alba in het Journal of Experimental Psychology: General een reeks experimenten die precies dat toetsten. In plaats van deelnemers zelf te laten ontdekken dat de beperking ingebeeld was, vertelden ze het hun: de puzzel kon alleen worden opgelost door de lijnen buiten de grenzen van het vierkant door te trekken.
De uitkomst, in de woorden van de auteurs: “het wegnemen van de veronderstelde fixatie leidde niet tot een plotselinge en directe oplossing van de problemen”. Wie het inzicht cadeau had gekregen, faalde grotendeels nog steeds. Wat wél hielp was een stuk minder romantisch: betrekkelijk gedetailleerde informatie over de oplossing zelf. De auteurs concludeerden dat de woorden fixatie en inzicht slecht beschrijven wat hier gebeurt, en dat probleemspecifieke kennis het werk doet.
Lateraal, divergent en convergent
Wie onderzoek naar lateraal denken zoekt vindt vrijwel niets en concludeert al snel dat de vraag nooit is bestudeerd. Dat is ze wel, onder een andere naam. De psychologie meet divergent denken: hoeveel verschillende antwoorden iemand op een open opdracht produceert, gescoord op vloeiendheid, originaliteit, flexibiliteit en uitwerking. De tegenhanger, convergent denken, is wat een klassieke redeneertest vraagt: het ene verdedigbare antwoord. Ons artikel over kritisch denken behandelt die convergente helft.
Zijn creatieve mensen intelligenter?
De oude stelling heet de drempelhypothese: bovengemiddelde intelligentie zou noodzakelijk maar niet voldoende zijn voor grote creativiteit, zodat beide onder een grens — meestal een IQ van 120 — samenhangen en erboven niet meer. De zin wordt eindeloos herhaald; het bewijs is verdeeld.
De grootste gebundelde schatting komt uit een meta-analyse van 2005: 447 correlaties, 21 onderzoeken, 45.880 deelnemers, gemiddelde samenhang tussen creativiteit en IQ r = .174, verwaarloosbaar genoemd. Een onderzoek uit 2013 onder 297 mensen liet de data de drempel zelf opsporen in plaats van hem op 120 vast te zetten, en vond drempels alleen voor creatief potentieel, niet voor creatieve prestatie: rond 100 IQ-punten bij een ruim criterium, rond 120 bij een streng criterium. Een studie uit 2026 onder 9.358 Chinese leerlingen vond bij 120 niets: een eenvoudig lineair verband beschreef de gegevens even goed.
Werkt trainen?
Hier is het antwoord duidelijker. Een meta-analyse uit 2004 bekeek 70 evaluatiestudies van creativiteitstrainingen en vond dat goed opgezette programma's prestatiewinst opleveren die standhoudt over criteria, settings en doelgroepen heen. Het interessante is wélke: de beste ontwikkelden cognitieve vaardigheden en de vuistregels om ze toe te passen, met realistische oefeningen uit het eigen vakgebied. Dat is vrijwel het tegendeel van een algemene sessie over anders denken.
Puzzels zijn iets anders
Een flink deel van de vraag rond dit onderwerp zoekt de situatiepuzzels, die je met ja-nee-vragen ontrafelt. Ze zijn leuk en oefenen echt het toetsen van aannames. Een test zijn ze niet: ze missen normen, betrouwbaarheid en validiteitsbewijs. Wat standaardisatie werkelijk inhoudt staat in hoe IQ-tests werken.
Reikwijdte en transparantie
Deze pagina legt gepubliceerd onderzoek uit en is geen diagnostisch hulpmiddel. Onze IQ-test meet redeneren — de convergente kant die hierboven is beschreven. Hij meet geen creativiteit, geen divergent en geen lateraal denken, levert geen creativiteitsscore op en kan niet zeggen of iemand een creatief mens is.
IQ Revealed is niet gelieerd aan Edward de Bono, de de-Bono-organisaties of programma's onder de namen Lateral Thinking of Six Thinking Hats, wordt door hen niet onderschreven en heeft geen band met de uitgevers van de Torrance Tests of Creative Thinking. Die namen worden hier alleen gebruikt om aan te duiden waarnaar ze verwijzen.
Veelgestelde vragen over lateraal denken
Wat is lateraal denken?
Lateraal denken is een probleem vanuit een onverwachte hoek benaderen in plaats van de voor de hand liggende redenering rechtdoor te volgen. Edward de Bono bedacht de term in 1967 en zette hem tegenover verticaal denken: de stapsgewijze, logische route. In de psychologie heet het naastgelegen begrip — en het begrip dat daadwerkelijk gemeten wordt — divergent denken.
Is lateraal denken hetzelfde als out of the box denken?
Het is dezelfde gedachte in een ander register. ‘Out of the box denken’ is de spreektaalvariant en wordt in Nederland vaker gezocht dan zowel het Nederlandse ‘lateraal denken’ als het Engelse ‘lateral thinking’. ‘Lateraal denken’ is de term van de Bono, en ‘divergent denken’ is de naam waaronder het verschijnsel in onderzoek werkelijk wordt gemeten.
Wat is het verschil tussen lateraal en divergent denken?
Lateraal denken is een methode uit boeken en trainingen. Divergent denken is een gemeten construct: je vraagt iemand zo veel mogelijk verschillende antwoorden op een open opdracht te bedenken en scoort vloeiendheid, originaliteit, flexibiliteit en uitwerking. Vrijwel al het onderzoek naar ‘creatief potentieel’ meet divergent denken, niet lateraal denken — belangrijk als iemand bewijs aanhaalt voor het laatste.
Zijn creatieve mensen intelligenter?
Nauwelijks. Een meta-analyse uit 2005 bracht 447 correlaties uit 21 onderzoeken en 45.880 deelnemers samen en vond tussen creativiteitstests en IQ-scores een gemiddelde samenhang van r = .174, door de auteur zelf verwaarloosbaar genoemd. Die analyse vond geen steun voor de drempelhypothese.
Meten laterale denkpuzzels iets?
Geen intelligentie, en niet op een gestandaardiseerde manier. Het zijn spelvormen: ze missen de drie dingen die een test van een quiz onderscheiden — normen, betrouwbaarheidsgegevens en bewijs voor validiteit. Ze oefenen wel degelijk het toetsen van aannames; hoeveel puzzels je oplost zegt niets over je positie ten opzichte van anderen.
Meten in plaats van schatten
Onze IQ-test is gratis en duurt ongeveer 25 minuten. Het volledige rapport — score, percentiel en uitslag per redeneergebied — hoort bij het lidmaatschap.
Start de IQ-test