Afantasie (aphantasia): wat het is, en hangt het samen met IQ?

Wat is afantasie?

Vraag iemand zich de eigen voordeur voor te stellen en de meesten zien iets dat op een beeld lijkt, vaag of scherp. Iemand met afantasie ziet niets. De kennis is er wel — de deur is rood en heeft een koperen klink — maar er is geen innerlijk plaatje om het van af te lezen.

Francis Galton merkte in 1880 al op dat sommige mensen helemaal geen innerlijke beelden rapporteren. Daarna bleef het onderwerp ruim een eeuw liggen, tot de Britse neuroloog Adam Zeman en collega's het in 2015 in het tijdschrift Cortex een naam gaven. In Nederland wordt vaker op de Engelse term aphantasia gezocht dan op de Nederlandse spelling afantasie; beide betekenen hetzelfde.

• Aangeboren: er zijn nooit innerlijke beelden geweest. Dit is de gewone vorm en waar het onderzoek hieronder over gaat.
• Verworven: het voorstellingsvermogen verdween na hersenletsel of ziekte — iets voor een arts.
• Dromen: de meeste mensen met afantasie dromen wel in beelden; wat ontbreekt is het bewust oproepen van beelden als je wakker bent.

Hoe vaak komt het voor?

De zorgvuldigste schatting komt uit een studie uit 2022 die een probleem van eerdere cijfers wilde vermijden: vrijwilligers waren vaak mensen die al vermoedden dat ze afantasie hadden. Daarom werden twee losse groepen van elk 502 mensen onderzocht, studenten en online geworven volwassenen. Uitkomst: 4,2% en 3,6%, samen 3,9%, zonder verschil tussen de seksen. De cijfers tussen 1 en 4 procent die rondgaan, verschillen vooral in waar de grens wordt gelegd.

Hoe onderzoekers aantonen dat het echt is

Het basisinstrument is de VVIQ (Vividness of Visual Imagery Questionnaire) van David Marks uit 1973: 16 items, elk gescoord van 1 (helemaal geen beeld) tot 5 (zo levendig als echt zien), dus 16 tot 80 punten. Elke studie kiest zelf de afkapwaarde; een systematisch overzicht uit 2024 riep op tot eenduidiger criteria.

Twee labmethoden bevestigen het verschijnsel los van wat mensen zelf zeggen. In een studie uit 2018 kreeg elk oog een ander patroon te zien; normaal wint het patroon dat je je vooraf voorstelde vaker — bij mensen met afantasie bleef dat effect vrijwel uit. In een studie uit 2022 vernauwde de pupil, die bij de meeste mensen al iets kleiner wordt als ze zich fel licht voorstellen, bij afantasie niet, terwijl hij op echt licht normaal reageerde.

Afantasie en IQ

Geen gepubliceerde studie heeft aangetoond dat mensen met afantasie hoger of lager scoren op intelligentietests. Het idee dat ze bijzonder slim zijn, gaat terug op een vragenlijstonderzoek uit 2020 onder zo'n 2.000 mensen met afantasie, die vaker in wetenschappelijke en wiskundige beroepen werkten. Een echte bevinding over een grote groep vrijwilligers — maar niemand deed daar een IQ-test.

Waar vaardigheid direct is gemeten, zijn de verschillen klein en zitten ze vooral in de snelheid. Een studie uit 2022 vergeleek 20 mensen met afantasie en 20 zonder, gematcht op leeftijd en IQ: geen verschil in nauwkeurigheid bij geheugen, planning en mentale rotatie; tragere antwoorden alleen bij de moeilijkste planningsopgaven en, bij rotatie, alleen in de subgroep zonder enig beeld. Belangrijk detail: omdat de groepen op IQ waren gematcht, kan juist deze studie niet zeggen of hun IQ zou verschillen. Die vraag is simpelweg nog niet getoetst.

Er is ook reden om te twijfelen of beelden redeneren zo veel helpen als het lijkt. In experimenten uit 2002 werden redeneeropgaven met makkelijk voor te stellen relaties langzamer opgelost dan ruimtelijke of abstracte opgaven. IQ-tests vragen vooral naar abstracte verbanden — welke soort redeneren, lees je in onze gids over deductief en inductief redeneren.

Wat afantasie wel lijkt te beïnvloeden

• Herinneringen aan het eigen leven: minder levendig en gedetailleerd, eerder geweten dan herbeleefd.
• Uiterlijk versus plaats: hoe dingen eruitzagen wordt slechter onthouden, waar ze stonden even goed.
• Gezichten: moeite met gezichten herkennen wordt vaker gemeld.
• Autistische kenmerken: vaker gemeld in een kleine labgroep — een verband, geen vorm van autisme.

Aan de andere kant van de schaal staat hyperfantasie: beelden bijna zo levendig als zien. Die mensen werken vaker in creatieve beroepen en halen hun eigen herinneringen gedetailleerder op, maar scoren gelijk op standaard geheugentests. Technieken als het geheugenpaleis leunen juist op zulke beelden; het tegenovergestelde uiterste is de mythe van het fotografisch geheugen.

Reikwijdte van deze pagina

Deze pagina legt gepubliceerd onderzoek in algemene termen uit. Het is geen diagnose-instrument en geen zelftest. Onze IQ-test meet redeneren; hij meet geen innerlijke beelden, kan afantasie niet vaststellen of uitsluiten, en je uitslag zegt niets over je geestesoog. Was je voorstellingsvermogen er wel en is het verdwenen, zeker na letsel of ziekte, bespreek dat dan met een arts.

IQ Revealed is niet verbonden aan en wordt niet gesteund door de auteurs of uitgevers van de VVIQ, de genoemde universiteiten en tijdschriften, de American Psychiatric Association (uitgever van de DSM-5-TR) of de Wereldgezondheidsorganisatie (uitgever van de ICD-11). Die namen worden alleen gebruikt om te beschrijven waar ze naar verwijzen.