Bilişsel esneklik nedir? Örnekler, ölçümü ve IQ ile ilişkisi

Bilişsel esneklik ne demek?

Adele Diamond, Annual Review of Psychology dergisindeki derlemesinde buna “kalıpların dışında” düşünmeyi, olaylara farklı açılardan bakmayı ve değişen koşullara hızla uyum sağlamayı dahil eder. Laboratuvarda iki şey ölçülür: kural değiştirme (set shifting) ve görev değiştirme (task switching). Tersi bilişsel katılıktır: artık uymayan bir kurala bağlı kalmak.

Günlük örnekler: her zamanki yol kapalıysa rotayı yeniden planlamak; bir telefon bir e-postayı böldüğünde sonra kaldığınız yerden devam edebilmek; haklı bir itirazı duyunca planı güncellemek. Bilerek yeni çözümler üretmek ise yanal düşünmenin konusudur.

Üç yürütücü işlevden biri

Standart model Akira Miyake ve arkadaşlarının 2000 tarihli çalışmasına dayanır. 137 üniversite öğrencisiyle üç işlevi ayırdılar: kurallar arasında geçiş, çalışma belleğini güncelleme ve otomatik tepkileri ketleme. Üçü orta düzeyde ilişkili ama açıkça ayrıştırılabilir çıktı. Diamond’a göre esneklik diğer ikisinin üzerine kurulur ve çocuklukta daha geç gelişir.

Nasıl ölçülür?

Wisconsin Kart Eşleme Testi: Esta Berg tarafından 1948’de düşünmedeki esnekliği ölçmek için “basit ve nesnel bir teknik” olarak yayımlandı. Kişi kartları renk, şekil ya da sayıya göre eşler; uygulayıcı yalnızca “doğru” ya da “yanlış” der ve kural haber verilmeden değişir. Miyake’nin çalışmasında bu testteki performans en güçlü biçimde geçiş etkeniyle ilişkiliydi. Görev değiştirme: Görev değiştikten hemen sonra insanlar belirgin biçimde yavaşlar ve genellikle daha çok hata yapar. Bu geçiş maliyeti hazırlık süresiyle azalır ama kaybolmaz (Monsell, 2003).

Bilişsel esneklik ve IQ

Naomi Friedman, Miyake ve arkadaşları 2006’da genç yetişkinlere bu üç ölçümü, akışkan ve kristalize zekâ testlerini ve Wechsler ölçeğini uyguladı. Çalışma belleğini güncelleme tüm zekâ ölçümleriyle yüksek ilişkiliydi; ketleme ve geçiş değildi. Örtüşme kontrol edildiğinde geçişin zekâyla ilişkisi küçük ve istatistiksel olarak anlamsız kaldı. Yani yüksek bir IQ, bilgiyi zihinde işleme hakkında çok şey, yön değiştirme kolaylığı hakkında ise az şey söyler. Ayrıntı için: akışkan ve kristalize zekâ.

Geliştirmek mümkün mü?

• Çalışılan beceri gelişir: 2019 tarihli bir meta-analiz (Psychological Bulletin) çocuklarda eğitilen beceride açık bir etki buldu (g = 0,44; 43 karşılaştırma).
• Etki yayılmaz: Eğitilmeyen yürütücü işlevlerde etki küçük ve anlamsızdı (g = 0,11; 17 karşılaştırma) — dual n-back için görülen örüntünün aynısı.
• İki dillilik: 15 ölçüm kullanan üç çalışma, iki dillilerde tutarlı bir üstünlük bulmadı (Paap ve Greenberg, 2013).
• Genel sağlık: Diamond’a göre stres, uykusuzluk, yalnızlık ve hareketsizlik yürütücü işlevleri zayıflatır.

Bu sayfa hakkında

Bu sayfa psikolojik bir kavramı genel olarak açıklar; bir değerlendirme aracı değildir. Derlemeler otizm ve DEHB dahil bazı nörogelişimsel durumlarda esneklik güçlükleri tanımlar; bunlar grup bulgularıdır ve bireyler hakkında bir şey söylemez. Kendiniz ya da bir çocuk hakkındaki sorular bir uzmana yöneltilmelidir. Testimiz yürütücü işlevleri ölçmez.

IQ Revealed, adı geçen araştırmacılar, üniversiteler ve yayıncılarla ya da Wisconsin testi, Wechsler ölçekleri ve Raven matrislerinin yayıncılarıyla bağlantılı değildir ve onlar tarafından desteklenmez. İsimler yalnızca anlatılan çalışmaları tanımlamak için kullanılmıştır.