Iraksak ve yakınsak düşünme: Nedir, örnekler ve nasıl ölçülür
Iraksak düşünme, açık uçlu bir soruya çok sayıda farklı cevap üretebilmektir; yakınsak düşünme ise tek doğru cevabı olan bir soruda o cevaba ulaşmaktır. İkisini psikolog J. P. Guilford 1950–1967 yılları arasında karşılaştırdı. Kişisel gelişim kitaplarındaki pek çok kavramın aksine ikisi de ölçülür — ve verilerin IQ hakkında da söyledikleri vardır.
Kavramların kökeni ve örnekler
Guilford, 1950'de Amerikan Psikoloji Derneği başkanı olarak yaptığı ve "Creativity" adıyla yayımlanan konuşmada, tek doğru cevaba dayanan zekâ testlerinin yaratıcılığı yakalayamadığını savundu. Zihnin Yapısı modelinde (1967) "ıraksak üretim" ile "yakınsak üretim"i ayrı işlemler olarak sıraladı. Iraksak örnek: iki dakikada bir ataşın bütün kullanımlarını yazmak (kâğıtları tutturmak bariz cevaptır; kilit açma teli ya da SIM kart iğnesi ıraksak cevaplardır). Yakınsak örnek: Sarnoff Mednick'in uzak çağrışımlar testi (1962), verilen üç kelimeyi bağlayan tek kelimeyi ister. Gündelik bir yakınsak örnek de herkesin bildiği YKS: çoktan seçmeli her sorunun tek bir doğru şıkkı vardır. Bu kavram Edward de Bono'nun yanal düşünme yöntemine yakındır ama aynı şey değildir: yanal düşünme bir yöntemdir, ölçüm değil.
Nasıl ölçülür, IQ ile ilişkisi ne?
Iraksak cevaplar akıcılık (kaç tane), esneklik (kaç farklı kategori), özgünlük (ne kadar nadir) ve ayrıntılandırma açısından puanlanır. Bilinen zayıflık: daha çok cevap yazan daha çok nadir cevap da toplar; yani özgünlük kısmen sayıyı ölçer. Paul Silvia ve arkadaşları (2008) yalnızca kişinin seçtiği en yaratıcı iki cevabın puanlanmasını önerdi; Roger Beaty ve Dan Johnson (2021) bilgisayarla hesaplanan "anlamsal uzaklığın" insan puanlarını iyi tahmin ettiğini gösterdi. Arthur Cropley (2006) ise yakınsak değerlendirme olmadan ıraksak düşünmenin "sahte yaratıcılık" üretebileceğini yazdı. En büyük meta-analizde (Gerwig ve arkadaşları, 2021: 112 çalışmadan 849 korelasyon, 34.610 kişi) zekâ ile ortalama ilişki r = .25 çıktı — gerçek ama mütevazı. Zekânın genel yetenek ya da akışkan veya kristalize zekâ olarak ölçülmesi sonucu değiştirmedi. Fikirleri değerlendirme tarafı için eleştirel düşünme rehberimize bakabilirsiniz.
Bu sayfa hakkında
Bizimki dâhil bir IQ testi yakınsak bir testtir: her sorunun tek doğru cevabı vardır ve ıraksak düşünmeyi ölçmez. Bu sayfa yayımlanmış araştırmaları genel bilgi amacıyla özetler; rakamlar, adı geçen çalışmaların yayımlanmış özetlerinden alınmıştır. IQ Revealed testi, 18 yaş ve üzeri yetişkinler için 40 özgün sorudan oluşan çevrim içi bir akıl yürütme testidir ve klinik bir değerlendirme değildir. IQ Revealed; ÖSYM, adı geçen testlerin yayıncıları veya araştırmacılar, üniversiteler ve dergilerle bağlantılı değildir.
Iraksak ve yakınsak düşünme hakkında sık sorulan sorular
Iraksak düşünme nedir?
Açık uçlu bir soruya çok sayıda farklı cevap üretebilme becerisidir — örneğin bir tuğlanın olası tüm kullanımlarını saymak. ABD'li psikolog J. P. Guilford 1950–1967 arasında tanımladı; araştırmalarda yaratıcılık potansiyelinin en yaygın ölçüsü hâlâ budur.
Iraksak ve yakınsak düşünme arasındaki fark nedir?
Iraksak düşünme bir soruyu pek çok olasılığa açar; yakınsak düşünme onu tek en iyi ya da doğru cevaba indirir. Iraksak görevler cevapların sayısı, çeşitliliği ve özgünlüğüyle puanlanır; yakınsak görevler doğru ya da yanlış diye. Yaratıcı iş ikisini birden gerektirir.
Iraksak düşünme IQ ile ilişkili mi?
Kısmen. 112 çalışma ve 34.610 kişiyi kapsayan 2021 tarihli bir meta-analiz, zekâ ile ıraksak düşünme arasında ortalama r = .25 korelasyon buldu; görev test gibi sunulduğunda, yaratıcı olunması istendiğinde ve özgünlük puanlandığında bu değer .31–.37'ye kadar çıktı.
Akıl yürütme becerinizi ölçmek ister misiniz?
IQ testimizi çözmek ücretsizdir ve yaklaşık 25 dakika sürer. Tam rapor — puan, yüzdelik dilim ve düşünme alanlarına göre performans — üyelikle açılır.
IQ testine başla