Hoogbegaafd en ADHD: het dubbel bijzondere profiel

Hoogbegaafd én ADHD — internationaal twice exceptional of 2e, in het Nederlands ook dubbel bijzonder — beschrijft iemand die tegelijk hoogbegaafd is en een beperking heeft zoals ADHD, autisme of dyslexie. Het is een profielbeschrijving, geen diagnose, en er bestaat geen IQ-score die er recht op geeft. De term bestaat omdat de twee helften elkaar verbergen: het talent dekt de moeite toe, de moeite dekt het talent toe, en de persoon valt juist niet op bij de metingen die elk van beide afzonderlijk wél hadden opgemerkt.

Waarom deze profielen worden gemist

Het mechanisme heet maskering en werkt drie kanten op.

Wat het IQ-profiel werkelijk laat zien

Hier houdt de score op een getal te zijn en wordt hij een vorm. Een Wechsler-onderzoek levert indexscores voor verbaal begrip, perceptueel en vloeiend redeneren, werkgeheugen en verwerkingssnelheid; het totale IQ wordt uit alle vier opgebouwd. Bij een 2e-profiel spreken die indexen elkaar stelselmatig tegen — sterk redeneren, zwak werkgeheugen of trage verwerking. Het gemiddelde daarvan beschrijft niemand.

De uitgever van de test levert zelf het alternatief. Pearsons technische rapport over de Algemene Vaardigheidsindex (GAI) omschrijft die als een samengestelde score uit drie subtests verbaal begrip en drie subtests perceptueel redeneren, zonder de subtests werkgeheugen en verwerkingssnelheid die wél in het totale IQ zitten, en noemt als criterium om hem te overwegen uitdrukkelijk een significant en ongebruikelijk verschil tussen de verbale index en de werkgeheugenindex. Dat is, in de woorden van de uitgever, de beschrijving van een dubbel bijzonder profiel.

Praktisch gezien: een hoogbegaafde leerling met ADHD kan de grens van een programma net niet halen op het totale IQ en er ruim overheen gaan op de GAI — in dezelfde afname, op dezelfde dag. Welk getal in het verslag terechtkomt is een keuze van de onderzoeker, en daar mag je naar vragen. Voor de opbouw van deze onderzoeken, zie hoe IQ-tests werken en hoe kinderen echt getest worden.

ADHD en IQ: wat het onderzoek laat zien

Groepen met ADHD scoren gemiddeld lager, en dat zegt veel minder over een individu dan het lijkt. De meta-analyse van Frazier, Demaree en Youngstrom (2004) over 137 studies vond op het totale IQ een gewogen effectgrootte van d = 0,61, ongeveer negen punten.

Drie gevolgen blijven meestal onbesproken. Een verschil van die orde betekent sterk overlappende verdelingen: veel mensen met ADHD scoren boven het gemiddelde van de vergelijkingsgroep. Een groot deel van het verschil zit precies in de indexen die de GAI weglaat — er wordt dus deels het effect van de stoornis op de testsituatie gemeten, niet op het denken zelf. En een gemiddelde is geen plafond.

Autisme, dyslexie en de andere helft

ADHD is de vaakst voorkomende tweede helft, niet de enige. Autistische profielen laten vaak grote verschillen tussen indexen zien, en het uiterste geval van één piek ver boven de rest heeft een eigen naam en eigen literatuur — zie het savantsyndroom, veel zeldzamer en voortdurend met 2e verward. Voor het plaatsen van scores leggen wat een hoog IQ is en de IQ-schaal de rest uit.

Wat deze pagina niet kan

Dit profiel wordt vastgesteld via volledig onderzoek door gekwalificeerde professionals — cognitief onderzoek plus diagnostiek, met ontwikkelingsanamnese en gegevens uit meer dan één omgeving. Via een website, een checklist of een score kan dat niet.

IQ Revealed heeft geen band met Pearson, het Davidson Institute, de National Association for Gifted Children of enige andere instelling of test die op deze pagina genoemd wordt en neemt er geen van af en scoort er geen van. We noemen ze omdat wie zich hierin verdiept de oorspronkelijke bronnen verdient.

Onze eigen test meet redeneren en verder niets. Hij diagnosticeert, screent of detecteert geen ADHD, autisme, dyslexie of welke andere aandoening dan ook, en is geen klinisch instrument. Het is een zelfinzichttest voor volwassenen vanaf 18 jaar: 40 matrixopgaven in hetzelfde taalvrije visuele format dat ook Raven gebruikt, gratis te maken, waarbij het volledige rapport met score en percentiel bij het lidmaatschap hoort.