Μεταγνώση (metacognition): τι είναι, παραδείγματα και σχέση με το IQ

Τι σημαίνει μεταγνώση

Τον όρο εισήγαγε το 1979 ο Αμερικανός αναπτυξιακός ψυχολόγος John Flavell, για να περιγράψει τι γνωρίζουν τα παιδιά για τη δική τους μνήμη και κατανόηση. Η λέξη είναι ελληνικής ρίζας — «μετά» και «γνώση» — αν και στο ελληνικό διαδίκτυο αναζητείται σχεδόν εξίσου συχνά στα αγγλικά. Η έρευνα διακρίνει σήμερα δύο μέρη:

• Μεταγνωστική γνώση: τι ξέρουμε για το δικό μας μυαλό, για τις εργασίες και για τις στρατηγικές — για παράδειγμα ότι ένα τεστ πολλαπλής επιλογής θέλει άλλη προετοιμασία από μια έκθεση.
• Μεταγνωστική ρύθμιση: σχεδιασμός, παρακολούθηση και αξιολόγηση — για παράδειγμα να ξαναελέγξουμε μια πράξη με ύποπτα στρογγυλό αποτέλεσμα.

Ένα επιδραστικό μοντέλο των Thomas Nelson και Louis Narens (1990) περιγράφει έναν βρόχο: η πληροφορία ανεβαίνει από τη σκέψη σε ένα επίπεδο που την παρατηρεί (παρακολούθηση, όπως η αίσθηση ότι ξέρουμε την απάντηση) και οι εντολές κατεβαίνουν πίσω (έλεγχος, όπως η απόφαση να ξαναδιαβάσουμε). Αν η αίσθηση είναι λάθος, λάθος είναι και κάθε απόφαση που στηρίζεται σε αυτήν.

Μεταγνώση και IQ

Η μεγαλύτερη σύνθεση είναι μια μετα-ανάλυση του 2018 με 149 δείγματα από 118 μελέτες. Η μεταγνώση συσχετιζόταν μόνο ασθενώς με τη νοημοσύνη και με τη σχολική επίδοση — και συνέχιζε να προβλέπει την επίδοση όταν ελεγχόταν η νοημοσύνη. Η ισχύς της σχέσης εξαρτιόταν από τον τρόπο μέτρησης: ένα ερωτηματολόγιο για τις συνήθειες μελέτης και μια εργαστηριακή μέτρηση βεβαιότητας δεν μετρούν το ίδιο πράγμα.

Μια μελέτη του 2010 στο Science διαχώρισε την ικανότητα να ξεχωρίζει κανείς τις σωστές από τις λάθος αποφάσεις του από την ίδια την επίδοση. Η ικανότητα αυτή διέφερε αισθητά ανάμεσα σε άτομα με την ίδια επίδοση και συνδεόταν με τη δομή του πρόσθιου προμετωπιαίου φλοιού. Να λύνεις καλά ένα πρόβλημα και να ξέρεις πότε έχεις δίκιο είναι συγγενικές αλλά διακριτές ικανότητες. Για την αυτοεκτίμηση της επίδοσης γράφουμε στο φαινόμενο Dunning-Kruger.

Γιατί η αίσθηση ότι ξέρουμε ξεγελά

• Το ξαναδιάβασμα μοιάζει καλύτερο απ’ ό,τι είναι. Σε μελέτη του 2006, οι φοιτητές που ξαναδιάβασαν ένα κείμενο ήταν πιο σίγουροι από όσους εξέτασαν τον εαυτό τους — όμως μετά από δύο μέρες και μετά από μία εβδομάδα οι δεύτεροι θυμούνταν πολύ περισσότερα.
• Η ευχέρεια περνιέται για μάθηση. Το 2008 οι συμμετέχοντες έμαθαν καλύτερα το ύφος ζωγράφων όταν οι πίνακες ήταν ανακατεμένοι παρά σε ομάδες, αλλά οι περισσότεροι θεώρησαν πιο αποτελεσματικές τις ομάδες — ακόμη και αφού το δικό τους αποτέλεσμα είχε δείξει το αντίθετο.
• Η βιαστική κρίση φουσκώνει τη βεβαιότητα. Η εκτίμηση του τι μάθαμε λίγο μετά τη μελέτη, και όχι αμέσως, είναι ακριβέστερη (φαινόμενο που περιγράφηκε το 1992).

Στρατηγικές με τεκμηρίωση

Μια ανασκόπηση του 2013 αξιολόγησε δέκα διαδεδομένες τεχνικές μελέτης. Υψηλή χρησιμότητα: η αυτοεξέταση και η κατανεμημένη μελέτη. Μέτρια: η ερώτηση «γιατί ισχύει αυτό;», η αυτοεπεξήγηση, η εναλλαγή θεμάτων. Χαμηλή: η περίληψη, η υπογράμμιση, τα μνημονικά με λέξεις-κλειδιά, οι νοερές εικόνες για κείμενα και το ξαναδιάβασμα. Η υπογράμμιση και το ξαναδιάβασμα — οι πιο δημοφιλείς — βρίσκονται στο τέλος. Στην πράξη:

• Σχεδιάστε: γράψτε τι πρέπει να μπορείτε να κάνετε στο τέλος, όχι τι θα διαβάσετε.
• Παρακολουθήστε με ανάκληση: κλείστε το βιβλίο και εξηγήστε την ιδέα.
• Κρίνετε από απόσταση: αποφασίστε την επόμενη μέρα τι θα επαναλάβετε.
• Αξιολογήστε: χωρίστε τα λάθη σε «δεν το ήξερα» και «το ήξερα, αλλά ξέφυγε».

Ο σχεδιασμός και η αλλαγή στρατηγικής στηρίζονται στις εκτελεστικές λειτουργίες· η αμφισβήτηση των δικών μας συμπερασμάτων είναι ο πυρήνας της κριτικής σκέψης.

Ανάπτυξη

Μια ανασκόπηση του 2021 συνοψίζει: η γνώση για την ίδια μας τη σκέψη εμφανίζεται γύρω στα 5 χρόνια, ο συνειδητός έλεγχος γύρω στα 8, και τα δύο συνεχίζουν να αναπτύσσονται στην εφηβεία.

Εύρος και όρια

Το άρθρο εξηγεί δημοσιευμένη έρευνα με γενικούς όρους. Το τεστ IQ μας μετρά τη συλλογιστική, όχι τη μεταγνώση· το αποτέλεσμά σας δεν λέει πόσο ακριβά κρίνετε τη δική σας σκέψη.

Το IQ Revealed δεν συνδέεται με τους ερευνητές, τα πανεπιστήμια, τα περιοδικά ή τους εκδότες που αναφέρονται, ούτε υποστηρίζεται από αυτούς. Τα ονόματα χρησιμοποιούνται μόνο για να προσδιορίσουν τις εργασίες που περιγράφονται.