Αφαντασία (aphantasia): τι είναι και συνδέεται με το IQ;

Τι είναι η αφαντασία

Ζητήστε από κάποιον να φανταστεί την εξώπορτά του: οι περισσότεροι βλέπουν κάτι σαν εικόνα, αχνή ή ζωηρή. Ένα άτομο με αφαντασία δεν βλέπει τίποτα. Η γνώση υπάρχει — η πόρτα είναι πράσινη και έχει ορειχάλκινο πόμολο — αλλά δεν υπάρχει εσωτερική εικόνα από την οποία να τη διαβάσει.

Η λέξη είναι ελληνική: το στερητικό α- μπροστά από τη φαντασία, με την αρχαία της σημασία της ικανότητας να σχηματίζουμε εικόνες. Ο Francis Galton παρατήρησε ήδη το 1880 ότι μερικοί άνθρωποι δεν αναφέρουν καμία νοερή εικόνα· έπειτα το θέμα ξεχάστηκε για πάνω από έναν αιώνα, ώσπου ο Βρετανός νευρολόγος Adam Zeman και οι συνεργάτες του του έδωσαν όνομα το 2015 στο περιοδικό Cortex. Στην Ελλάδα, παραδόξως, ο όρος αναζητείται πολύ συχνότερα με λατινικούς χαρακτήρες, ως aphantasia.

• Εκ γενετής: νοερές εικόνες δεν υπήρξαν ποτέ. Είναι η συνήθης μορφή και σε αυτήν αναφέρονται οι μελέτες παρακάτω.
• Επίκτητη: η ικανότητα χάθηκε μετά από εγκεφαλική βλάβη ή ασθένεια — θέμα για γιατρό.
• Όνειρα: τα περισσότερα άτομα με αφαντασία ονειρεύονται ωστόσο με εικόνες· αυτό που λείπει είναι η εκούσια εικόνα σε εγρήγορση.

Πόσο συχνή είναι

Η πιο προσεκτική εκτίμηση προέρχεται από μια μελέτη του 2022 που θέλησε να αποφύγει ένα πρόβλημα των παλαιότερων αριθμών: εθελοντές γίνονταν κυρίως όσοι υποψιάζονταν ήδη ότι έχουν αφαντασία. Εξετάστηκαν λοιπόν δύο ανεξάρτητες ομάδες των 502 ατόμων, φοιτητές και ενήλικες που στρατολογήθηκαν διαδικτυακά. Αποτέλεσμα: 4,2% και 3,6%, 3,9% συνολικά, χωρίς διαφορά μεταξύ φύλων. Τα ποσοστά από 1% έως 4% που κυκλοφορούν διαφέρουν κυρίως ως προς το πού μπαίνει το όριο.

Πώς αποδεικνύουν οι ερευνητές ότι είναι πραγματική

Το βασικό εργαλείο είναι το VVIQ (Vividness of Visual Imagery Questionnaire) του David Marks, του 1973: 16 ερωτήματα, το καθένα βαθμολογούμενο από 1 (καμία εικόνα) έως 5 (τόσο ζωηρή όσο η πραγματική όραση), δηλαδή από 16 έως 80 μονάδες. Κάθε μελέτη ορίζει το δικό της όριο, και μια συστηματική ανασκόπηση του 2024 ζήτησε πιο ενιαία κριτήρια.

Δύο εργαστηριακές μέθοδοι επιβεβαιώνουν το φαινόμενο ανεξάρτητα από όσα δηλώνουν οι συμμετέχοντες. Σε μια μελέτη του 2018 κάθε μάτι έβλεπε διαφορετικό μοτίβο· συνήθως επικρατεί συχνότερα αυτό που φανταστήκαμε πρώτα — στα άτομα με αφαντασία το φαινόμενο σχεδόν εξαφανίστηκε. Σε μια μελέτη του 2022, η κόρη του ματιού, που στους περισσότερους συστέλλεται ελαφρά απλώς φανταζόμενοι ένα έντονο φως, δεν αντέδρασε στα άτομα με αφαντασία, ενώ αντιδρούσε κανονικά στο πραγματικό φως.

Αφαντασία και IQ

Καμία δημοσιευμένη μελέτη δεν έχει δείξει ότι τα άτομα με αφαντασία σημειώνουν υψηλότερες ή χαμηλότερες βαθμολογίες στα τεστ νοημοσύνης. Η ιδέα ότι είναι ιδιαίτερα ευφυή ξεκινά από ένα ερωτηματολόγιο του 2020 σε περίπου 2.000 άτομα με αφαντασία, που εργάζονταν συχνότερα σε επιστημονικά και μαθηματικά επαγγέλματα. Πραγματικό εύρημα για μια μεγάλη ομάδα εθελοντών — αλλά κανείς τους δεν έδωσε τεστ IQ.

Όπου οι ικανότητες μετρήθηκαν άμεσα, οι διαφορές είναι μικρές και αφορούν περισσότερο την ταχύτητα παρά την ακρίβεια. Μια μελέτη του 2022 σύγκρινε 20 άτομα με αφαντασία και 20 χωρίς, αντιστοιχισμένα ως προς την ηλικία και το IQ: καμία διαφορά ακρίβειας στη μνήμη, τον σχεδιασμό και τη νοερή περιστροφή· πιο αργές απαντήσεις μόνο στα δυσκολότερα προβλήματα σχεδιασμού και, στην περιστροφή, μόνο στην υποομάδα χωρίς καθόλου εικόνες. Σημαντική λεπτομέρεια: αφού οι ομάδες αντιστοιχίστηκαν ως προς το IQ, αυτή ακριβώς η μελέτη δεν μπορεί να πει αν το IQ τους θα διέφερε. Το ερώτημα αυτό απλώς δεν έχει ελεγχθεί.

Υπάρχει και λόγος να αμφιβάλλουμε ότι οι εικόνες βοηθούν τόσο τη σκέψη. Σε πειράματα του 2002, προβλήματα συλλογισμού με σχέσεις που οπτικοποιούνται εύκολα λύθηκαν πιο αργά από τα χωρικά ή τα αφηρημένα. Τα τεστ IQ ρωτούν κυρίως για αφηρημένες σχέσεις — ποιες, το εξηγεί ο οδηγός μας για την επαγωγική και παραγωγική σκέψη.

Τι φαίνεται να επηρεάζει πραγματικά η αφαντασία

• Αναμνήσεις από τη ζωή μας: λιγότερο ζωντανές και λεπτομερείς, περισσότερο γνωστές παρά ξαναβιωμένες.
• Όψη έναντι θέσης: πώς έμοιαζαν τα πράγματα θυμάται κανείς χειρότερα· πού βρίσκονταν, εξίσου καλά.
• Πρόσωπα: δυσκολίες στην αναγνώριση προσώπων αναφέρονται συχνότερα.
• Αυτιστικά χαρακτηριστικά: αναφέρθηκαν συχνότερα σε μια μικρή εργαστηριακή ομάδα — συσχέτιση, όχι μορφή αυτισμού.

Στο άλλο άκρο της κλίμακας βρίσκεται η υπερφαντασία: εικόνες σχεδόν τόσο ζωηρές όσο η όραση. Όσοι την έχουν εργάζονται συχνότερα σε δημιουργικά επαγγέλματα και θυμούνται τη ζωή τους πιο λεπτομερώς, αλλά αποδίδουν το ίδιο στα συνήθη τεστ μνήμης. Τεχνικές όπως το παλάτι της μνήμης στηρίζονται ακριβώς σε τέτοιες εικόνες· το αντίθετο άκρο, ως μύθος, είναι η φωτογραφική μνήμη.

Εύρος αυτής της σελίδας

Η σελίδα εξηγεί τη δημοσιευμένη έρευνα σε γενικούς όρους. Δεν είναι διαγνωστικό εργαλείο ούτε αυτοαξιολόγηση. Το τεστ IQ μας μετρά τη συλλογιστική· δεν μετρά τις νοερές εικόνες, δεν μπορεί να εντοπίσει ή να αποκλείσει την αφαντασία, και το αποτέλεσμά σας δεν λέει τίποτα για το μάτι του νου σας. Αν η ικανότητα υπήρχε και χάθηκε, ιδίως μετά από τραυματισμό ή ασθένεια, μιλήστε με γιατρό.

Η IQ Revealed δεν συνδέεται ούτε υποστηρίζεται από τους συγγραφείς ή εκδότες του VVIQ, τα πανεπιστήμια και τα περιοδικά που αναφέρονται, την American Psychiatric Association (εκδότρια του DSM-5-TR) ή τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (εκδότη του ICD-11). Τα ονόματα χρησιμοποιούνται μόνο για να περιγράψουν αυτό στο οποίο αναφέρονται.