Batık maliyet yanılgısı (sunk cost fallacy) nedir?
Batık maliyet yanılgısı (İngilizce sunk cost fallacy), bir şeye yatırım yapmaya, bundan sonra getireceği için değil, ona zaten çok şey harcandığı için devam etme eğilimidir. Harcanan para, zaman ve emek ne karar verilirse verilsin geri gelmez. Yine de karar üzerinde ağırlık yapar: kötü filmleri sonuna kadar izler, başarısız projelerde ısrar eder, artık istemediğimiz aboneliklere ödemeye devam ederiz.
Türkiye'den bir örnek: Bodrum tatili
Hitit Üniversitesi'nden Gökben Bayramoğlu 2020'de kamu ve özel sektörde çalışan 294 yöneticiye üç varsayımsal senaryo sordu. Tatil senaryosunda katılımcıların %64'ü rasyonel karar verip daha çok eğleneceklerini düşündükleri Bodrum tatilini seçti. Proje senaryolarında ise etki belirgindi: yatırım yüksekken katılımcıların %91,8'i projeye devam etti, yatırım düşükken %46'sı durdurma kararı verdi. Araştırma, “kaynakları israf etmiş olmamak” niyetinin etkide çok belirleyici olduğunu buldu.
Kayak gezisi ve tiyatro bileti
Özgün çalışmada Hal Arkes ve Catherine Blumer (Ohio Üniversitesi, 1985), 100 dolarlık bir kayak gezisi ile daha çok keyif alınacak 50 dolarlık bir gezi arasında seçim yaptırdı: 61 öğrenciden 33'ü pahalı olanı seçti. Gerçek parayla yapılan bir deneyde, sezonluk tiyatro biletini tam fiyata alanlar sezonun ilk yarısında indirimli alanlardan daha çok oyuna gitti (ortalama 4,11'e karşı 3,32 ve 3,29); ikinci yarıda fark kayboldu.
Neden bırakamıyoruz?
- İsraf etmeme kuralı: Arkes ve Peter Ayton (1999) bunu yanlış yerde uygulanan bir “israf etme” kuralı olarak açıkladı.
- Kayıplar daha ağır gelir: vazgeçmek kâğıt üstündeki kaybı kesinleştirir.
- Tutarlılık: vazgeçmek hata kabul etmek gibi görünür; bkz. bilişsel çelişki.
Etki ne kadar güçlü?
98 ölçümü birleştiren 2015 tarihli bir meta-analiz etkinin gerçek olduğunu ama zamanla zayıfladığını gösterdi. Gerçek parayla yapılan bazı deneylerde etki küçük kaldı, hatta tersine döndü.
Zeka korur mu?
Stanovich ve West'e (2008) göre hayır: batık maliyet etkisi bilişsel yetenekle büyük ölçüde ilişkisiz. Ayrıca bkz. bilişsel önyargılar ve eleştirel düşünme.
Nasıl kaçınılır?
- Sorun: bugün sıfırdan başlasam bunu seçer miydim?
- Ne zaman duracağınızı önceden yazılı belirleyin.
- Fırsat maliyetini açıkça hesaplayın.
- İlk kararı vermemiş birinin görüşünü alın.
Bu sayfa hakkında
Bu sayfa yayımlanmış araştırmaları genel bilgi amacıyla özetler; finansal, kariyer ya da ilişki tavsiyesi değildir. IQ Revealed testi, 18 yaş ve üzeri yetişkinler için 40 özgün sorudan oluşan çevrimiçi bir akıl yürütme testidir; batık maliyet yanılgısını ya da başka bir yanılgıyı ölçmez. Bkz. IQ testleri nasıl çalışır. IQ Revealed, adı geçen araştırmacılar, üniversiteler, dergiler ve yayıncılarla bağlantılı değildir; isimler yalnızca çalışmaları tanıtmak için kullanılır.
Batık maliyet yanılgısı hakkında sık sorulan sorular
Batık maliyet yanılgısı (sunk cost fallacy) nedir?
Batık maliyet yanılgısı, bir işe devam etme kararını bundan sonra getireceklerine göre değil, ona daha önce harcanmış para, zaman ya da emeğe göre verme eğilimidir. Harcanan geri gelmez; bu yüzden ekonomik mantığa göre karara etki etmemelidir. Psikologlar Hal Arkes ve Catherine Blumer bu etkiyi 1985'te tanımladı.
Batık maliyet yanılgısına bir örnek nedir?
Hitit Üniversitesi'nden Gökben Bayramoğlu'nun 2020 araştırmasında 294 yöneticiye varsayımsal senaryolar soruldu. Yüksek yatırım yapılmış bir projede katılımcıların %91,8'i devam etmeyi seçti. Özgün 1985 çalışmasında ise 61 öğrenciden 33'ü, daha az keyif alacakları 100 dolarlık kayak gezisini 50 dolarlık geziye tercih etti. Günlük hayatta: bileti alındığı için sıkıcı bir filmi sonuna kadar izlemek.
Batık maliyet ile fırsat maliyeti arasındaki fark nedir?
Batık maliyet çoktan ödenmiştir ve geri alınamaz; her seçenekte aynıdır. Fırsat maliyeti ise vazgeçtiğiniz en iyi alternatifin değeridir ve gelecektedir. Yanılgı çoğu zaman birincisine fazla ağırlık verip ikincisini unutmaktır.
Yüksek IQ batık maliyet yanılgısından korur mu?
Ölçülebilir biçimde korumuyor. Keith Stanovich ve Richard West 2008'de yedi çalışmada, batık maliyet etkisinin bilişsel yetenekle büyük ölçüde ilişkisiz klasik yanılgılardan biri olduğunu buldu. 2015 tarihli bir meta-analize göre yaşlı yetişkinler gençlere göre bu yanılgıya daha az düşüyor.
Siz nerede duruyorsunuz?
IQ testimizi çözmek ücretsizdir ve yaklaşık 25 dakika sürer. Tam rapor — puan, yüzdelik dilim ve düşünme alanlarına göre performans — üyelikle açılır.
IQ testine başla