Bilişsel çelişki (cognitive dissonance): nedir, örnekler ve 1 dolar deneyi
Bilişsel çelişki (İngilizcesiyle cognitive dissonance), iki düşüncenizin ya da bir düşünceyle bir davranışınızın çeliştiği anda hissedilen zihinsel gerilimdir. Kendinizi dürüst biri olarak görürsünüz ama az önce yalan söylemişsinizdir. Kuramı 1957'de ortaya koyan Amerikalı sosyal psikolog Leon Festinger'e göre bu gerilim o kadar rahatsız edicidir ki onu azaltmaya çalışırız; çoğu zaman da yaptığımızı değil, düşündüğümüzü değiştiririz.
Çelişkiden çıkmanın üç yolu
- Davranışı değiştirmek: sigarayı bırakmak.
- İnancı değiştirmek: “zararı abartılıyor”.
- Gerekçe eklemek: “bir tane bir şey yapmaz”.
Bilişsel çelişki bir bozukluk ya da düşük zekâ belirtisi değildir. Doğrulama yanlılığı ve diğer bilişsel yanlılıklar ile yakından ilişkilidir.
1 dolar mı, 20 dolar mı?
1959'da Festinger ve James Carlsmith, Stanford Üniversitesi'nden 71 erkek öğrenciye bir saat boyunca bilerek sıkıcı tutulmuş işler yaptırdı: makaraları bir tepsiye dizip boşaltmak, ardından 48 tahta çiviyi çeyrek tur çevirmek. Ardından çoğundan, sıradaki katılımcıya işlerin ilginç olduğunu söylemesi istendi; bunun için 1 dolar ya da 20 dolar ödendi. Daha sonra herkes işleri −5 ile +5 arasında puanladı:
- Kontrol (yalan yok): −0,45
- 20 dolar: −0,05
- 1 dolar: +1,35
Az para alanların yalan için geçerli bir gerekçesi yoktu; bu yüzden görüşlerini değiştirip işleri daha keyifli bulduklarını söylediler.
Diğer klasik bulgular
- Seçimden sonra (Brehm, 1956): seçilen ürün daha iyi, reddedilen daha kötü görünmeye başlar.
- Bahisçiler (Knox ve Inkster, 1968): bahis yatırıldıktan sonra güven artar.
- İkiyüzlülük (Stone ve arkadaşları, 1994): güvenli cinselliği savunup kendi eksikleri hatırlatılan gençler seans sonunda daha çok prezervatif satın aldı.
- Çocuklar ve maymunlar (Egan ve arkadaşları, 2007): okul öncesi çocuklar ve kapuçin maymunları da reddettikleri seçeneği değersizleştirdi.
Yüksek IQ korur mu?
Buna dair kanıt yok. Kahan ve arkadaşlarının 2017 deneyinde sayısal becerisi en yüksek kişiler, aynı veriler silah kontrolüyle ilgili olduğunda siyasi olarak daha da kutuplaştı. Akıl yürütme becerisi ile onu tarafsız kullanmak ayrı şeylerdir; bkz. eleştirel düşünme.
Kuram tekrarlarda nasıl çıktı?
2024'te David Vaidis (Toulouse) liderliğindeki ekip, deneyi 19 ülkede 39 laboratuvarda 4.898 katılımcıyla tekrarladı; yazarlar arasında Sabancı, Üsküdar ve Muş Alparslan üniversitelerinden araştırmacılar da vardı. Görüşe aykırı deneme yazmak tutumu nötr denemeye göre değiştirdi, ancak denemeyi kendi seçimiyle yazanlarla talimatla yazanlar arasında fark çıkmadı; kuramın dayandığı karşılaştırma tam olarak buydu. İnsanların kararlarını haklı çıkardığı açık; klasik deneylerdeki etki ise sanıldığından küçük.
Bu sayfa hakkında
Bu sayfa yayımlanmış araştırmaları genel bilgi amacıyla özetler. Bilişsel çelişki bir tanı değildir; içsel çatışma sürekli sıkıntı veriyorsa bir uzmana başvurun. IQ Revealed testi, 18 yaş ve üzeri yetişkinler için 40 özgün sorudan oluşan çevrim içi bir akıl yürütme testidir ve bilişsel çelişkiyi ölçmez. IQ Revealed, adı geçen araştırmacılar, üniversiteler, dergiler veya yayıncılarla bağlantılı değildir; isimler yalnızca araştırmayı tanımlamak için kullanılır.
Bilişsel çelişki hakkında sık sorulan sorular
Bilişsel çelişki (cognitive dissonance) nedir?
Bilişsel çelişki ya da bilişsel uyumsuzluk, iki inancınız veya bir inancınızla bir davranışınız birbirine ters düştüğünde hissettiğiniz rahatsızlıktır; örneğin sağlığa önem verip sigara içmek. Leon Festinger 1957'de bu gerilimi azaltmak için insanların davranışı, inancı ya da gerekçeyi değiştirdiğini öne sürdü.
Bilişsel çelişkiye bir örnek nedir?
Pahalı bir şey satın aldıktan sonra kendini bunun en iyi seçim olduğuna ikna etmek. 1968'de yapılan bir çalışmada at yarışında bahis oynayanlar, bahsi yatırdıktan hemen sonra atlarına, hemen öncesine göre daha fazla güveniyordu.
1 dolar–20 dolar deneyi neyi gösterdi?
Festinger ve Carlsmith 1959'da Stanford öğrencilerine bir saat sıkıcı işler yaptırdı ve sonraki katılımcıya bunun eğlenceli olduğunu söylemelerini istedi; karşılığında 1 ya da 20 dolar verildi. −5 ile +5 arasındaki ölçekte 1 dolar alanlar görevlere ortalama +1,35, 20 dolar alanlar −0,05, kontrol grubu −0,45 puan verdi.
Bilişsel çelişki bir hastalık mı?
Hayır. Sosyal psikolojiden bir kavramdır, tanı değildir; neredeyse herkes yaşar. Davranış değiştirmeye de yardımcı olabilir. Sorun, rahatsız edici bilgiyi görmezden gelerek ya da kötü bir kararı haklı çıkararak kolay yoldan çözülmesidir.
Siz nerede duruyorsunuz?
IQ testimizi çözmek ücretsizdir ve yaklaşık 25 dakika sürer. Tam rapor — puan, yüzdelik dilim ve düşünme alanlarına göre performans — üyelikle açılır.
IQ testine başla