Metacognition (Üstbiliş) Nedir? Örnekler ve IQ ile İlişkisi

Üstbiliş ne demek?

Kavramı 1979’da Amerikalı gelişim psikoloğu John Flavell, çocukların kendi bellekleri ve anlamaları hakkında ne bildiğini adlandırmak için ortaya attı. Türkçe akademik yazında yerleşik karşılık üstbiliş; aramalarda ise metabiliş daha sık yazılıyor ve İngilizce kelime ikisini de geride bırakıyor. Araştırmacılar iki bileşen ayırır:

• Üstbilişsel bilgi: kendi zihniniz, görevler ve stratejiler hakkında bildikleriniz — örneğin test sınavına hazırlığın yazılı sınava hazırlıktan farklı olduğunu bilmek.
• Üstbilişsel düzenleme: planlama, izleme ve değerlendirme — örneğin sonucu şüpheli biçimde yuvarlak çıkan bir işlemi yeniden kontrol etmek.

Thomas Nelson ve Louis Narens’in 1990 tarihli etkili modeli bunu bir döngü olarak anlatır: bilgi düşünceden onu gözleyen bir düzeye çıkar (izleme, örneğin bir cevabı bildiğiniz hissi), talimatlar geri iner (kontrol, örneğin konuyu yeniden çalışma kararı). His yanlışsa, ona dayanan her karar da yanlış olur.

Üstbiliş ve IQ

En geniş derleme, 118 çalışmadan 149 örneklemi birleştiren 2018 tarihli bir meta-analiz. Üstbiliş zekâyla da akademik başarıyla da yalnızca zayıf ilişkili çıktı ve zekâ kontrol edildiğinde bile başarıyı yordamaya devam etti. İlişkinin gücü ölçüm yöntemine göre değişiyordu: çalışma alışkanlıkları anketi ile laboratuvarda güven ölçümü aynı şeyi ölçmüyor.

2010’da Science dergisinde yayımlanan bir çalışma, kişinin kendi doğru kararlarını yanlışlarından ayırt etme becerisini görevdeki performanstan ayırdı. Bu beceri aynı performansı gösteren kişiler arasında belirgin biçimde değişiyordu ve ön prefrontal korteksin yapısıyla ilişkiliydi. Bir problemi iyi çözmek ile ne zaman haklı olduğunu bilmek birbiriyle bağlantılı ama ayrı beceriler. Kendi performansımızı nasıl değerlendirdiğimizi Dunning-Kruger etkisi yazımızda ele alıyoruz.

Bildiğini sanmak neden yanıltır?

• Tekrar okumak, işe yaradığından daha iyi hissettirir. 2006’daki bir çalışmada metni tekrar okuyan öğrenciler, kendini sınayanlardan daha emindi — ama iki gün ve bir hafta sonra kendini sınayanlar çok daha fazlasını hatırladı.
• Akıcılık öğrenmeyle karıştırılır. 2008’de katılımcılar ressamların üslubunu, tablolar karışık gösterildiğinde bloklar hâlinde gösterildiğinden daha iyi öğrendi; ama çoğu yine blokları daha etkili buldu — kendi sonuçları tersini gösterdikten sonra bile.
• Erken yargı güveni şişirir. Ne öğrendiğinizi çalıştıktan hemen sonra değil biraz sonra değerlendirmek daha isabetlidir (1992’de tanımlandı).

Kanıtı olan üstbilişsel stratejiler

2013 tarihli bir derleme on yaygın çalışma tekniğini değerlendirdi. Yüksek fayda: kendini sınamak ve çalışmayı zamana yaymak. Orta: “bu neden doğru?” diye sormak, kendine açıklamak, konuları dönüşümlü çalışmak. Düşük: özet çıkarmak, fosforlu kalemle işaretlemek, anahtar kelime hileleri, metin için zihinde canlandırma ve tekrar okumak. En yaygın iki yöntem — işaretlemek ve tekrar okumak — listenin sonunda. Uygulamada:

• Planla: sonunda neyi yapabilmen gerektiğini yaz, ne okuyacağını değil.
• Hatırlayarak izle: kitabı kapat ve fikri anlat.
• Mesafeyle yargıla: neyi tekrar edeceğine ertesi gün karar ver.
• Değerlendir: deneme sınavından sonra hataları “bilmiyordum” ve “biliyordum ama dikkatsizlik” diye ayır.

Planlamak ve strateji değiştirmek yönetici işlevlere dayanır; kendi sonuçlarını sorgulamak ise eleştirel düşünmenin özüdür.

Gelişim

2021 tarihli bir derleme şöyle özetliyor: kendi düşünmesi hakkındaki bilgi 5 yaş civarında, bilinçli kontrol 8 yaş civarında ortaya çıkıyor ve ikisi de ergenlikte gelişmeyi sürdürüyor.

Kapsam ve sınırlar

Bu yazı yayımlanmış araştırmaları genel hatlarıyla açıklar. IQ testimiz akıl yürütmeyi ölçer, üstbilişi ölçmez; sonucunuz kendi düşünmenizi ne kadar isabetli değerlendirdiğinizi söylemez.

IQ Revealed, adı geçen araştırmacılar, üniversiteler, dergiler veya yayıncılarla bağlantılı değildir ve onlar tarafından desteklenmez. Bu adlar yalnızca anlatılan çalışmaları belirtmek için kullanılmıştır.