Hindsight bias: geriye dönük bilgelik yanılgısı nedir?
Hindsight bias ya da geriye dönük bilgelik yanılgısı, bir olayı sonucunu öğrendikten sonra, önceden olduğundan daha öngörülebilir görme eğilimidir. Bir seçimin, maçın ya da yatırımın sonucunu bilince o sonuç bize apaçık görünür ve eski beklentilerimizi sonuca daha yakın hatırlarız. En çok incelenen bilişsel yanlılıklardan biridir.
İlk deneyler
Baruch Fischhoff 1975’te, tarihsel bir olayın sonucu kendilerine söylenen kişilerin o sonucu, söylenmeyenlere göre daha olası bulduğunu ve bu etkinin farkında olmadığını gösterdi. Aynı yıl Fischhoff ve Ruth Beyth, Nixon’ın 1972 gezileri öncesinde tahmin topladı; geziden sonra öğrenciler, gerçekleşen olaylara verdikleri olasılıkları olduğundan yüksek hatırladı.
Türkiye’den bir deney: sonuç, hafızayı yeniden yazıyor
Karadeniz Teknik Üniversitesi’nden Gökhan Şahin, 2026’da yayımlanan çalışmasında 180 üniversite öğrencisine bir girişim şirketi hakkında belirsiz bir hikâye okuttu. Öğrenciler rastgele üç gruba ayrıldı: şirketin başarılı olduğunu öğrenenler, iflas ettiğini öğrenenler ve sonuç söylenmeyen kontrol grubu. Sonucu öğrenenler, sonuçla uyumlu ama hikâyede hiç geçmeyen “tuzak” ayrıntıları kontrol grubuna göre belirgin şekilde daha sık onayladı. Çalışma, geriye dönük bilgelik yanılgısını sahte anılarla ilişkilendiriyor ve tanıklık ile tıbbi tanı için sonuçlarını tartışıyor.
Yanılgının üç biçimi
- Hafıza çarpıtması: “Ben söylemiştim.”
- Kaçınılmazlık: “Böyle olmak zorundaydı.”
- Öngörülebilirlik: “Böyle olacağını biliyordum.”
Etki ne kadar güçlü?
95 çalışmayı birleştiren 2004 tarihli bir meta-analiz ortalama etkiyi d ≈ 0,39 buldu; etki, genel kültür sorularında gerçek olaylara göre daha büyüktü. Yanılgı haksız suçlamaya da yol açar: 1995’teki bir sel çalışmasında, önceden değerlendirenlerin dörtte üçü riski önlem gerektirmeyecek kadar düşük bulurken, selden sonra değerlendirenlerin çoğu aynı kararı ihmal saydı.
Nasıl azaltılır?
- Tahminleri tarih ve gerekçesiyle önceden yazın.
- Başka neyin olabileceğini sorun.
- Kararları o sırada bilinenlere göre değerlendirin.
Ayrıca bakınız: doğrulama yanlılığı ve batık maliyet yanılgısı.
Bu sayfa hakkında
Bu sayfa, yayımlanmış araştırmaları genel bilgi amacıyla özetler; hukuki, tıbbi ya da finansal tavsiye değildir. IQ Revealed testi, 18 yaş ve üzeri yetişkinler için 40 özgün sorudan oluşan çevrim içi bir akıl yürütme testidir; bu yanılgıyı ölçmez. Bkz. IQ testleri nasıl çalışır. IQ Revealed, adı geçen araştırmacılar, üniversiteler, dergiler ya da yayıncılarla bağlantılı değildir; isimler yalnızca araştırmaları tanımlamak için kullanılmıştır.
Geriye dönük bilgelik yanılgısı hakkında sık sorulan sorular
Hindsight bias (geriye dönük bilgelik yanılgısı) nedir?
Bir olayın sonucunu öğrendikten sonra, o sonucun aslında olduğundan daha öngörülebilir olduğunu düşünme eğilimidir. “Ben zaten biliyordum” etkisi olarak da bilinir. Araştırmacılar üç parçayı ayırır: kendi tahmininizi sonuca daha yakın hatırlamak, sonucun kaçınılmaz olduğunu düşünmek ve onu kendinizin önceden görebileceğine inanmak.
Geriye dönük bilgelik yanılgısına bir örnek nedir?
Baruch Fischhoff ve Ruth Beyth, Başkan Nixon’ın 1972’deki Çin ve Sovyetler Birliği gezilerinden önce öğrencilerden çeşitli olasılıkları tahmin etmelerini istedi. Geziden sonra öğrenciler, gerçekleşen olaylara verdikleri olasılıkları olduğundan yüksek hatırlama eğilimindeydi. Günlük hayatta: bir maçtan, seçimden ya da borsadaki düşüşten sonra “Ben demiştim” demek.
Türkiye’de bu konuda araştırma var mı?
Evet. Karadeniz Teknik Üniversitesi’nden Gökhan Şahin 2026’da 180 üniversite öğrencisine bir girişim şirketi hakkında belirsiz bir hikâye okuttu. Şirketin başarılı olduğunu ya da iflas ettiğini öğrenen öğrenciler, sonuçla uyumlu ama hikâyede olmayan ayrıntıları kontrol grubuna göre belirgin şekilde daha sık “hatırladı”. Sonuç bilgisi, önceki ayrıntıların hafızasını yeniden şekillendirmişti.
Zeki insanlar bu yanılgıya daha az mı düşer?
Kanıtlar zayıf. 2007 tarihli bir derleme zekâyı, yanılgının büyüklüğüyle en güçlü ilişkili özellikler arasında saydı; ancak ölçümlerin zaman zaman güvenilmez, çalışmaların da çoğu zaman küçük olduğu uyarısını yaptı. Kimse bağışık değil: 3 ile 95 yaş arasındaki 194 kişiyle yapılan bir çalışma yanılgıyı her yaşta buldu.
Bu yanılgı nasıl azaltılır?
Tahminlerinizi sonuç belli olmadan önce tarih ve gerekçesiyle yazın; sonra hafızanızla değil, kayıtla karşılaştırın. Geçmiş bir kararı yargılamadan önce başka neyin olabileceğini ve o sırada neyin bilindiğini sorun. Yalnızca yanılgı hakkında uyarmak genellikle yetmez.
Siz nerede duruyorsunuz?
IQ testimizi çözmek ücretsizdir ve yaklaşık 25 dakika sürer. Tam rapor — puan, yüzdelik dilim ve düşünme alanlarına göre performans — üyelikle açılır.
IQ testine başla