G faktörü (genel zeka): Spearman'ın iki faktör kuramı ve IQ
G faktörü ya da genel zeka, birbirinden çok farklı zihinsel testlerdeki puanların ortak yanıdır. Sözcük testinde başarılı olan kişi çoğu zaman sayı dizilerinde, şekil sorularında ve bellek görevlerinde de ortalamanın üstündedir. Charles Spearman bunu 1904’te fark etti ve ortak payı g diye adlandırdı. IQ testleri bu payı tahmin etmek için tasarlanır; neyin onu oluşturduğu ise hâlâ tartışmalıdır.
Spearman’ın iki faktör kuramı
Spearman, American Journal of Psychology’de yayımlanan 1904 makalesinde çocukların okul notlarını basit duyusal testlerle karşılaştırdı. Vardığı sonuç şuydu: zihinsel etkinliğin bütün dalları temel bir işlevi paylaşır, her etkinliğin ayrıca kendine özgü öğeleri vardır. Genel payın ağırlığı incelediği on alan arasında 15:1 ile 1:4 arasında değişiyordu. Bu ayrım iki faktör kuramı olarak bilinir: bir genel faktör (g) ve her görev için bir özgül faktör (s).
Bugün buna pozitif manifold (positive manifold) deniyor: farklı testlerin puanları neredeyse her zaman aynı yönde ilişkilidir. Kristóf Kovács ile Andrew Conway bunu zeka araştırmalarının en çok tekrarlanan bulgusu olarak niteler.
Günümüz zeka modellerinde g
John Carroll 1993’te 460’tan fazla veri setini yeniden analiz ederek üç katmanlı hiyerarşik bir model önerdi: altta çok sayıda dar yetenek, ortada akıcı ve kristalize zeka ile uzamsal akıl yürütme gibi geniş yetenekler, en üstte genel faktör. Wendy Johnson’ın yürüttüğü iki çalışma, farklı test bataryalarından elde edilen genel faktörleri karşılaştırdı; makalelerin adları sonucu özetliyor: Just one g (2004) ve Still just 1 g (2008).
Her alt testin genel faktörle ilişkisinin gücüne g yükü (g loading) denir. Toplam IQ birçok görevin ortalamasını aldığı için göreve özgü payların çoğu birbirini götürür; geriye büyük ölçüde ortak pay kalır. Ayrıntılar: IQ testleri nasıl çalışır.
G neyi öngörür, eğitim neyi değiştirir
Genel zihinsel yetenek, iş ve eğitim başarısının en güçlü göstergeleri arasında sayılır (Schmidt ve Hunter, 1998); ancak Paul Sackett ve arkadaşlarının 2022 yeniden hesaplaması eski geçerlik tahminlerini 0,10–0,20 düşürdü. Eğitim IQ puanını ek her okul yılı için yaklaşık 1–5 puan artırır (2018 meta-analizi, 600.000’i aşkın kişi); fakat 11 ve 70 yaşında test edilen 1.091 kişilik bir çalışmada bu artış g üzerinden değil, özgül beceriler üzerinden gerçekleşti. Ayrıca bkz. IQ nasıl artırılır.
Eleştiriler
Puanların birlikte hareket ettiği tartışma konusu değil; nedeni tartışılıyor. Han van der Maas ve arkadaşları (Amsterdam Üniversitesi, 2006), ayrı bilişsel süreçlerin gelişim boyunca birbirini desteklemesiyle de aynı örüntünün ortaya çıkabileceğini, tek bir g’ye gerek olmadığını gösterdi. Kovács ve Conway (2016) ise g’yi pek çok testin ortak kullandığı yürütücü süreçlerin örtüşmesi olarak açıklar. Tek bir sayının insanların önemsediği yetenekleri dışarıda bıraktığı eleştirisi için: zeka türleri.
Bu sayfanın kapsamı
Bu sayfa yayımlanmış araştırmaları genel hatlarıyla özetler. Testimiz akıl yürütmeyi ölçer, ayrı bir g faktörü puanı vermez ve her tekil test gibi bir tahmindir.
IQ Revealed, adı geçen araştırmacılar, üniversiteler, yayıncılar veya dergilerle bağlantılı değildir, onlar tarafından desteklenmez. Adlar yalnızca anlatılan çalışmaları tanımlamak için kullanılır.
G faktörü hakkında sık sorulan sorular
G faktörü nedir?
Bir zihinsel testte iyi olan kişi genellikle diğerlerinde de iyidir: sözcük bilgisi, sayı dizileri, şekiller, bellek. G faktörü (genel zeka), bütün bu testlerin ortak yanının istatistiksel özetidir. Charles Spearman 1904'te tanımladı. Beyinde bulunmuş tek bir yapı değil, puanlarda görülen bir örüntüdür.
Spearman'ın iki faktör kuramı nedir?
Her zihinsel performansın iki bileşeni vardır: tüm görevlerde ortak olan genel faktör (g) ve yalnızca o göreve ait özgül faktör (s). Sonraki modeller bu iki düzeyin arasına akıcı ve kristalize zeka gibi geniş yetenekleri yerleştirdi.
G faktörü ile IQ aynı şey mi?
Hayır, ama yakından ilişkilidir. G faktörü birçok testin korelasyonlarından tahmin edilir; IQ belirli bir test bataryasındaki puandır. Birçok alt testten oluşan toplam IQ, g'nin en yaygın pratik tahminidir; tek tür görevden oluşan kısa bir test onu daha az kesin tahmin eder.
Testimiz neyi ölçer
IQ testimiz akıl yürütmeyi ölçer; ayrı bir g faktörü puanı vermez. Testi çözmek ücretsizdir; puan ve yüzdelik dilimi içeren tam rapor üyelikle açılır.
IQ testine başla