Tümevarım ve tümdengelim: fark nedir ve IQ testleri hangisini ölçer

Fark, tek bir tabloda

Takas, fikrin bütünüdür

Bunlar biri düzenli biri dağınık iki zekilik biçimi değildir. Farklı şeyleri farklı parayla satın alırlar.

Tümdengelim doğruluğu korur ve bilgi vermez. Kutudaki bütün aletler benimse ve bu tornavida kutudan çıktıysa, tornavida benimdir — ama öncüllerin söylemediği hiçbir şey öğrenilmedi. Bu bir kusur değil, bir özelliktir: uzun bir tümdengelim zinciri başlangıç noktasının doğruluğunu sonuna kadar sızdırmadan taşır. Matematik bunun üzerine kuruludur.

Tümevarım bilgi verir ve yanılabilir. Size verilmemiş bir kuralı öğrenmenin tek yolu odur ve asla güvenli hâle getirilemez. Hiçbir doğrulayıcı örnek sayısı olası bir kuralı kesin bir kurala çevirmez.

Üçüncü bir terim de buraya aittir, çünkü edebiyatın en ünlü “tümdengelimi” aslında tümdengelim değildir. Abdüksiyon — en iyi açıklamaya çıkarım — bir gözlemden yola çıkar ve onu en iyi açıklayacak hipoteze uzanır. Sherlock Holmes tümdengelim yapmaz: ipuçları başka hikâyelere de uyar, o en olasısını seçer. Bu bir kanıtın değil, bir teşhisin akıl yürütmesidir.

IQ testleri hangisini ölçer? Neredeyse yalnızca tümevarımı

Raven Progresif Matrisleri bir kurala göre değişen şekillerden oluşan bir ızgara gösterir ve bir hücre boştur. Kuralı kimse söylemez. Onu önünüzdeki örneklerden çıkarmanız ve sonra uygulamanız gerekir. Bu, ders kitabı anlamında tümevarımdır.

1990'da Carpenter, Just ve Shell testi sesli protokoller, göz sabitlenme örüntüleri ve hata çözümlemesiyle parçalarına ayırdı ve örneklemdeki ortanca ile en iyi öğrenci gibi başarı gösteren bilgisayar modelleri kurdu. Yüksek puanı düşükten ayıran şeye dair sonuçları kendi sözleriyle anılmayı hak ediyor: ayırt edici süreçler “başlıca soyut ilişkileri tümevarımla çıkarma yeteneği ve çalışma belleğinde çok sayıda problem çözme hedefini devingen biçimde yönetme yeteneğidir”. Tümdengelim değil.

Biçimsel tümdengelim bazı bataryalarda ve seçme sınavlarında görülür, ama ağırlık merkezinde değildir. Bir akıl yürütme testine girip neden bu kadar çok örüntü ve dizi, bu kadar az mantık bulmacası olduğunu merak ettiyseniz, nedeni budur. IQ testleri nasıl çalışır yazımız bataryanın geri kalanını anlatıyor; IQ test soruları madde türlerini gösteriyor.

İnsanlar tümdengelimde şaşırtıcı ölçüde kötüdür

Peter Wason 1968'de eğer P ise Q biçimindeki koşullu cümleleri ve Q değil’den P değil’in çıktığı çıkarımı inceledi. Bu adım çok zor çıktı; cümle ile dünya arasında birebir karşılık bekleme alışkanlığını kırmak için tasarlanmış iki “terapi” de çıkarımı doğurmadı.

Üç yıl sonra asıl sonuç geldi. Wason ve Shapiro aynı mantıksal problemi iki gruba verdi: tanıdık, “temalı” bir içeriğe büründüğünde on altı kişiden onu çözdü, soyut hâlinde ise on altı kişiden yalnızca ikisi. Aynı mantık, aynı yapı, farklı konu — ve başarı sekizde birden sekizde beşe çıktı. İnsanların sahip olduğu şey genel amaçlı bir mantık yetisi değil, anladıkları içerik üzerinde iyi işleyen bir akıl yürütmedir.

İnanç ile mantık çatıştığında genelde inanç kazanır

İyi belgelenmiş ikinci başarısızlık inanç yanlılığıdır: insanlar zaten düşündüklerine uyan sonucu kabul eder, uymayanı reddeder — argümanın geçerli olup olmamasından büyük ölçüde bağımsız olarak. Evans, Barston ve Pollard bunu 1983'te kıyas akıl yürütmesinde gösterdi; makalenin başlığı sorunu adıyla anıyor: mantık ile inanç arasındaki çatışma. Bilişsel çarpıtmalar yazımız bunu akrabalarının yanına yerleştiriyor.

Yüksek IQ daha iyi akıl yürütme demek mi? Yalnızca yer yer

Stanovich ve West 2008'de yayımlanan yedi çalışmada çok sayıda klasik düşünme yanlılığının bilişsel yetenekle ilişkisiz olduğunu buldu: birleşim etkisi, çerçeveleme, çıpalama, sonuç yanlılığı, taban oran ihmali, ihmal yanlılığı, kendi tarafını tutma ve batık maliyet etkisi. Aynı programda bilişsel yetenek yine de daha kısa bir listeden kaçınmayla ilişkiliydi: payda ihmali, olasılık eşleme, inanç yanlılığı ve dört kart görevindeki eşleme yanlılığı — yani yukarıda anlatılan tümdengelimli problemler.

Savunulabilir özet dar ve kullanışlıdır: yüksek bir akıl yürütme puanı klasik tümdengelim tuzaklarıyla daha iyi baş etmeyi öngörür; karar verirken ve tahmin ederken yapılan yargı hatalarını neredeyse hiç öngörmez. Dunning-Kruger etkisi sayfamız komşu bir soruyu ele alıyor.

Geliştirilebilir mi?

Nisbett ve arkadaşları 1987'de Science’ta, çıkarım kurallarında kısa bir biçimsel eğitimin bile insanların gündelik olaylar hakkında akıl yürütmesini iyileştirebildiğini bildirdi.

En ilginç bulgu şu: iki yarıyı farklı alanlar çalıştırıyor. Lehman ve Nisbett'in 1990 tarihli boylamsal çalışmasında sosyal bilimler eğitimi istatistiksel ve yöntemsel akıl yürütmede — tümevarım tarafında — büyük etkiler üretti; doğa bilimleri ve beşerî bilimler eğitimi ise koşullu mantıkta büyük etkiler üretti ve doğa bilimleri öğrencilerindeki kazanç büyük ölçüde matematik derslerinden geliyor görünüyordu. Bunların hiçbiri genel beyin egzersizine işaret etmiyor; IQ’nun kendisinin artırılıp artırılamayacağı çok daha zayıf bir hikâye.

Türkiye bunu nasıl arıyor

Bir pazar gözlemi kayda değer. İngilizcede en büyük sorgu karşılaştırma biçimidir — “deductive vs inductive reasoning” tek tek terimlerle aynı hacme ulaşır. Türkiye'de ise ikisi birlikte neredeyse hiç aranmıyor: “tümevarım ve tümdengelim” tek tek terimlerin kırkta biri kadar ölçüyor. Türkçede insanlar iki kavramı ayrı ayrı öğreniyor; bu sayfa da her ikisini kendi başına tanımlayacak biçimde yazıldı. Ayrıca tümevarım, tümdengelimden belirgin biçimde daha çok aranıyor — İngilizcede ikisi tam olarak eşitken.

Kapsam ve sınırlar

Bu sayfa yayımlanmış araştırmaları açıklar; tanı aracı değildir. IQ testimiz yukarıda anlatılan tümevarımlı akıl yürütmeyi — bir madde kümesini yöneten kuralı bulmayı — diğer alanlarla birlikte ölçer. Ayrı bir tümdengelimli mantık puanı üretmez ve biçimsel bir mantık sınavında nasıl sonuç alacağınızı söyleyemez.

IQ Revealed, Raven Progresif Matrisleri’nin yayıncılarıyla ya da bu sayfada anılan dergiler, üniversiteler ve araştırmacılarla bağlantılı değildir, onlar tarafından desteklenmemektedir. Adlar yalnızca anlatılan çalışmaları tanımlamak için kullanılmıştır.