Barnum etkisi: Belirsiz tarifler neden bu kadar isabetli gelir?

Forer'in sınıf deneyi

Psikolog Bertram Forer 1948'de 39 psikoloji öğrencisine bir anket doldurttu, ardından her birine yanıtlarına dayandığı söylenen bir kişilik profili verdi ve doğruluğunu 0 (çok kötü) ile 5 (mükemmel) arasında puanlamalarını istedi.

Herkes aynı 13 cümleyi almıştı; Forer bunları gazete bayilerinde satılan bir astroloji kitabından derlemişti. Ortalama puan yaklaşık 5 üzerinden 4,3 oldu. Forer bunu “kişisel doğrulama yanılgısı” diye adlandırdı: Bir tarifin okuyana doğru gelmesi, arkasındaki testin bir şey ölçtüğünü göstermez.

Neden “Barnum”?

Adı 1956'da Paul Meehl koydu. Neredeyse her hastaya uyan ifadelerle dolu raporları eleştirirken bunlara, herkese bir şeyler sunmasıyla bilinen sirk işletmecisi P. T. Barnum'dan esinlenerek “Barnum tanımları” dedi.

Bir tarifi inandırıcı yapan ne?

• Size özel görünmesi: Metnin kendisi için yazıldığına ne kadar inanan biri, onu o kadar isabetli bulur.
• Övgü: Olumlu tarifler olumsuzlardan daha kolay kabul edilir.
• Test görüntüsü: Bir anketten, mürekkep lekesinden ya da doğum haritasından çıkmış gibi görünen profil daha ağır basar.
• Getirenin unvanı pek önemli değil: 1963'te öğrenciler aynı profili, ister bir psikolog ister bir öğrenci versin, benzer biçimde iyi ya da mükemmel buldu.

Gerisini bellek tamamlar: Uyan cümleleri hatırlar, uymayanları unuturuz. Bu, doğrulama yanlılığındaki seçici aramanın aynısıdır.

Barnum etkisi ve astroloji

1985'te Nature dergisinde yayımlanan çift kör bir çalışmada astrologlardan doğum haritalarını kişilerin kişilik profilleriyle eşleştirmeleri istendi. Tesadüften daha iyi sonuç alamadılar. Barnum etkisi, burç yorumlarının yine de neden isabetli göründüğünü açıklar.

Kelimeler de önemli. Ocak–Şubat 2005'te yapılan Özel Eurobarometre 224'te Türkiye'deki katılımcıların %41'i astrolojiyi bilimsel buldu; örneklemin diğer yarısına “burç yorumları” sorulduğunda oran %26'ya düştü. AB genelinde bu oranlar %41 ve %13'tü.

Barnum etkisi ve kişilik testleri

İyi olanlar dahil her kişilik raporu bu etkiye açıktır, çünkü tanıma duygusu okurdan gelir. Bu yüzden “beni tam anlattı” demek, 16 tipli testler için de kendi kişilik değerlendirmemiz için de zayıf bir kanıttır. Daha iyi sorular:

• Sonuç benim hakkımda yanlış olabilir miydi?
• Bir arkadaşımın sonucu beni de aynı ölçüde anlatıyor mu?
• Birkaç hafta sonra tekrarlarsam sonuç aynı kalıyor mu?
• Bir karşılaştırma grubuna göre puan ve hata payı var mı?

Bu sayfa hakkında

Bu sayfa yayımlanmış araştırmaları genel bilgi amacıyla özetler; psikolojik danışmanlık değildir. IQ Revealed IQ testi, 18 yaş ve üzeri yetişkinler için 40 özgün maddeden oluşan çevrim içi bir akıl yürütme testidir; Barnum etkisini ölçmez. Ayrıntılar: IQ testleri nasıl çalışır. IQ Revealed'in adı geçen araştırmacılar, dergiler, kurumlar, Avrupa Komisyonu ya da 16Personalities, NERIS Analytics Limited ve The Myers-Briggs Company ile hiçbir bağı yoktur; 16Personalities® ve MBTI® sahiplerinin markalarıdır. Kaynaklar: Forer (1949), Meehl (1956), Ulrich, Stachnik & Stainton (1963), Dickson & Kelly (1985), Carlson (1985), Special Eurobarometer 224 (2005).