Afantazi (aphantasia): nedir, IQ ile ilgisi var mı?

Afantazi nedir?

Birinden evinin kapısını gözünün önüne getirmesini isteyin. Çoğu insan, soluk ya da canlı, resme benzer bir şey görür. Afantazisi olan kişi hiçbir şey görmez. Bilgi yerindedir — kapının kahverengi olduğunu, pirinç bir kolu bulunduğunu söyleyebilir — ama bu bilgiyi okuyacağı bir iç görüntü yoktur.

Francis Galton bu farkı 1880'de, insanlara zihinsel imgelerinin ne kadar canlı olduğunu sorduğu araştırmasında fark etmişti. Konu sonra yüz yılı aşkın süre unutuldu; adını 2015'te İngiliz nörolog Adam Zeman ve ekibi Cortex dergisinde koydu. Türkçede terim henüz yerleşme aşamasında: afantazi yazımıyla yapılan aramalar bir yılda beş katına çıktı, İngilizce yazım ise yerinde sayıyor.

• Doğuştan: Zihinsel imge hiç olmamıştır. En yaygın biçim budur ve aşağıdaki araştırmalar bunu inceler.
• Sonradan: İmge vardı ve bir beyin hasarı ya da hastalıktan sonra kayboldu — bir hekimin değerlendirmesi gerekir.
• Rüyalar: Afantazisi olanların çoğu yine de görüntülü rüya görür; eksik olan, uyanıkken isteyerek oluşturulan imgedir.

Ne kadar yaygın?

En dikkatli tahmin, 2022'de yayımlanan bir çalışmadan geliyor. Önceki rakamlarda gönüllülerin çoğu zaten afantazisi olduğundan şüphelenen kişilerdi; bu çalışma o yanlılığı önlemek için 502'şer kişilik iki ayrı grubu taradı: üniversite öğrencileri ve internetten katılan yetişkinler. Sonuç yüzde 4,2 ve yüzde 3,6, toplamda yüzde 3,9; kadın ve erkek arasında fark yok. Dolaşımdaki yüzde 1 ile 4 arasındaki rakamların farkı büyük ölçüde eşiğin nereye konduğundan kaynaklanıyor.

Bilim insanları bunun gerçek olduğunu nasıl doğruluyor?

Araştırmalarda temel araç, David Marks'ın 1973'te geliştirdiği VVIQ (Görsel İmge Canlılığı Anketi): her biri 1 (hiç görüntü yok) ile 5 (gerçekten görmek kadar canlı) arasında puanlanan 16 madde, toplam 16 ile 80 arası. Eşiği her çalışma kendisi belirliyor; 2024 tarihli sistematik bir derleme daha ortak ölçütler çağrısında bulundu.

İki laboratuvar yöntemi olguyu kişinin anlattıklarından bağımsız olarak doğruladı. 2018'deki bir çalışmada, her göze farklı bir desen gösterildiğinde önceden hayal edilen desen normalde daha sık öne çıkar — afantazisi olanlarda bu etki neredeyse hiç görülmedi. 2022'deki bir çalışmada ise, çoğu insanda parlak bir ışığı yalnızca hayal etmek bile göz bebeğini biraz daraltırken, afantazisi olanlarda bu tepki görülmedi; gerçek ışığa ise normal tepki verdiler.

Afantazi ve IQ

Yayımlanmış hiçbir çalışma, afantazisi olan kişilerin zeka testlerinde daha yüksek ya da daha düşük puan aldığını göstermedi. Zeka ünü, 2020'de yaklaşık 2.000 afantazili gönüllüyle yapılan ve bu kişilerin bilim ve matematik mesleklerinde daha sık bulunduğunu gösteren bir anketten geliyor. Gerçek bir bulgu, ama orada kimse IQ testine girmedi.

Yeteneğin doğrudan ölçüldüğü yerlerde farklar küçük ve daha çok hızda. 2022'deki bir çalışma yaş ve IQ açısından eşleştirilmiş 20 afantazili ile 20 kişiyi karşılaştırdı: bellek, planlama ve zihinsel döndürmede doğruluk farkı yoktu; yavaşlık yalnızca en zor planlama sorularında ve zihinsel döndürmede yalnızca hiç imgesi olmayan alt grupta görüldü. Önemli bir ayrıntı: gruplar IQ'ya göre eşleştirildiği için bu çalışma IQ'larının farklı olup olmayacağını söyleyemez. Bu soru henüz test edilmedi.

Sezgiye ters bir bulgu daha var: 2002'deki deneylerde kolayca gözde canlandırılabilen ilişkilerle kurulmuş mantık soruları, uzamsal ya da soyut sorulardan daha yavaş çözüldü. Görsel ayrıntı akıl yürütmeyi yavaşlatabiliyor. IQ testleri ağırlıkla soyut ilişkileri sorar; hangi tür düşünmeyi, tümevarım ve tümdengelim rehberimiz anlatıyor.

Afantazinin gerçekten etkilediği şeyler

• Kişisel anılar: daha az canlı ve ayrıntılı; yeniden yaşanmaktan çok bilinen olaylar.
• Görünüm ve konum: şeylerin neye benzediği daha zayıf, nerede durduğu aynı derecede iyi hatırlanıyor.
• Yüzler: yüzleri tanımakta zorluk daha sık bildiriliyor.
• Otistik özellikler: küçük bir laboratuvar grubunda daha sık bildirildi — bir ilişki, otizmin bir türü değil.

Ölçeğin öbür ucunda hiperfantazi var: neredeyse görmek kadar canlı imgeler. Bu kişiler yaratıcı mesleklerde daha sık bulunuyor ve anılarını daha ayrıntılı hatırlıyor, ama standart bellek testlerinde aynı puanı alıyor. Hafıza sarayı gibi teknikler tam da bu imgelere dayanır; karşı uçtaki efsane ise fotografik bellek.

Kapsam notları

Bu sayfa yayımlanmış araştırmaları genel olarak açıklar; bir tanı aracı ya da öz değerlendirme değildir. IQ testimiz akıl yürütmeyi ölçer; zihinsel imgeyi ölçmez, afantaziyi saptayamaz ya da dışlayamaz ve sonucunuz zihninizin gözü hakkında hiçbir şey söylemez. Daha önce var olan imgeler özellikle bir yaralanma ya da hastalıktan sonra kaybolduysa bir hekime başvurun.

IQ Revealed; VVIQ'nun yazarları ve yayıncıları, adı geçen üniversiteler ve dergiler, Amerikan Psikiyatri Birliği (DSM-5-TR'nin yayıncısı) ve Dünya Sağlık Örgütü (ICD-11'in yayıncısı) ile bağlantılı değildir ve onlar tarafından desteklenmez. Bu adlar yalnızca neyi kastettiklerini anlatmak için kullanılmıştır.