Anchoring bias: çapa etkisi nedir?

Şans çarkı deneyi

Amos Tversky ve Daniel Kahneman 1974’te Science dergisinde “bir çapadan ayarlama”yı, temsil edicilik ve erişilebilirlik sezgiseli ile birlikte üç yargı kestirmesinden biri olarak tanımladı. Katılımcıların önünde çevrilen bir çark 0–100 arası bir sayı veriyordu. BM’deki Afrika ülkelerinin yüzdesi sorulduğunda 10 gören grubun ortancası 25, 65 gören grubunki 45 oldu. Doğru tahmine para ödenmesi etkiyi azaltmadı.

Başka bir denemede lise öğrencilerine 1×2×3×4×5×6×7×8 için 5 saniye verildi: ortanca tahmin 512. Ters sırayla, 8×7×6×5×4×3×2×1 için 2.250. Doğru cevap 40.320.

Neden olur?

• Yetersiz ayarlama: Nicholas Epley ve Thomas Gilovich (2006), kişi çapayı kendisi ürettiğinde akla yatkın ilk değere ulaşınca durduğunu gösterdi — daha iyisini aramaya gücü ve isteği yoksa.
• Seçici erişilebilirlik: Fritz Strack ve Thomas Mussweiler’e (1997) göre çapayla karşılaştırma, çapaya uyan bilgileri akla getirir ve tahmini bu bilgiler biçimlendirir.

Hâkimler, fiyatlar ve pazarlık

• Cezalar: Birte Englich, Thomas Mussweiler ve Fritz Strack’ın 2006 çalışmalarında deneyimli hukukçular, savcılığın ceza talebinin rastgele belirlendiğini bilseler bile — zarı kendileri atmış olsalar bile — kararlarını o talebe yaklaştırdı. Deneyim etkiyi azaltmadı.
• Fiyatlar: Dan Ariely ve arkadaşları (2003), insanların ödemeye razı olduğu tutarın, bazen sosyal güvenlik numarasından türetilen keyfî çapalardan güçlü biçimde etkilendiğini gösterdi.
• Pazarlık: Adam Galinsky ve Thomas Mussweiler (2001), ilk teklifi yapan tarafın — alıcı ya da satıcı — daha iyi sonuç aldığını buldu; karşı taraf kendi hedef fiyatına odaklandığında bu avantaj kayboldu.

İstanbul’dan bir örneklem: Many Labs

Çapa etkisi, tekrarlama krizini pek çok ünlü bulgudan daha iyi atlattı. 2014’teki ilk Many Labs projesinde 36 örneklem ve 6.344 katılımcı 13 klasik etkiyi yeniden test etti; örneklemlerden biri İstanbul’daki Koç Üniversitesi’nden 113 kişiydi. On etki tutarlı biçimde tekrarlandı ve dört çapa sorusu — örneğin çok yüksek ya da çok düşük bir sayıdan sonra Everest’in yüksekliğini tahmin etmek — çok büyük etkiler arasındaydı. Etkinin büyüklüğü örneklemden örnekleme değişti; yazarlar bunu kısmen grupların sorular hakkında önceden bildiklerine bağladı.

Daha şaşırtıcı versiyonlar için temkin gerekir: Zacharias Maniadis, Fabio Tufano ve John List 2014’te ekonomik değerlemelerdeki bazı çapa sonuçları için bağımsız tekrarlar beklenmesi gerektiğini savundu.

Yüksek IQ korur mu?

Kısmen. Keith Stanovich ve Richard West (2008) yedi çalışmada çapa etkisinin bilişsel yetenekle ilişkisiz olduğunu bildirdi. Oscar Bergman ve arkadaşları (Stockholm School of Economics, 2010) ise etkinin daha yüksek yetenekle azaldığını ama yok olmadığını buldu. Konuyu iyi bilmek daha çok yardımcı görünüyor. Ayrıca bkz. eleştirel düşünme.

Çapa etkisini azaltmak

• Başkasının rakamını görmeden kendi tahmininizi gerekçesiyle yazın.
• Çapanın neden yanlış olabileceğini sıralayın (“tersini düşünme”).
• Pazarlıkta kendi hedefinize ve alternatiflerinize odaklanın.
• Yalnızca uyarılara güvenmeyin; etkiyi pek azaltmazlar.

İlgili: doğrulama yanlılığı ve batık maliyet yanılgısı.

Bu sayfa hakkında

Bu sayfa yayımlanmış araştırmaları genel bilgi amacıyla özetler; hukuki, mali ya da pazarlık tavsiyesi değildir. IQ Revealed testi 18 yaş ve üzeri yetişkinler için 40 özgün sorudan oluşan çevrimiçi bir akıl yürütme testidir; çapa etkisini ölçmez. Ayrıntılar için IQ testleri nasıl çalışır. IQ Revealed, adı geçen araştırmacılar, üniversiteler, dergiler, yayıncılar veya tekrarlama projeleriyle bağlantılı değildir; adlar yalnızca çalışmaları tanımlamak için kullanılır.