Metapoznanie (metakognicja): co to jest, przykłady i związek z IQ

Co oznacza metapoznanie

Pojęcie wprowadził w 1979 roku amerykański psycholog rozwojowy John Flavell, by opisać, co dzieci wiedzą o własnej pamięci i rozumieniu. W polskiej literaturze funkcjonują dwa słowa — metapoznanie i zapożyczona metakognicja — i oba są szukane równie często. Badacze wyróżniają dwie części:

• Wiedza metapoznawcza: co wiesz o własnym umyśle, zadaniach i strategiach — np. że do testu wyboru trzeba się przygotować inaczej niż do wypracowania.
• Regulacja metapoznawcza: planowanie, monitorowanie i ocena — np. ponowne sprawdzenie rachunku, którego wynik jest podejrzanie okrągły.

Wpływowy model Thomasa Nelsona i Louisa Narensa (1990) opisuje pętlę: informacja płynie od myślenia w górę, do poziomu, który je obserwuje (monitorowanie, np. poczucie, że znasz odpowiedź), a polecenia wracają w dół (kontrola, np. decyzja, by powtórzyć materiał). Jeśli to poczucie jest błędne, każda oparta na nim decyzja też jest błędna.

Metapoznanie a IQ

Największa synteza to metaanaliza z 2018 roku obejmująca 149 prób ze 118 badań. Metapoznanie korelowało słabo z inteligencją i słabo z wynikami w nauce — i nadal przewidywało wyniki po kontroli inteligencji. Siła związku zależała od sposobu pomiaru: kwestionariusz o nawykach uczenia się i laboratoryjny pomiar pewności nie mierzą tego samego.

Badanie opublikowane w Science w 2010 roku oddzieliło zdolność odróżniania własnych trafnych decyzji od błędnych od samego wykonania zadania. Ta zdolność wyraźnie różniła się u osób o tym samym poziomie wykonania i wiązała się z budową przedniej kory przedczołowej. Dobre rozwiązywanie problemów i wiedza, kiedy ma się rację, to umiejętności powiązane, ale rozdzielne. O ocenie własnych wyników piszemy przy efekcie Dunninga-Krugera.

Dlaczego poczucie wiedzy zwodzi

• Ponowne czytanie daje więcej pewności niż wiedzy. W badaniu z 2006 roku studenci, którzy ponownie czytali tekst, byli pewniejsi niż ci, którzy się sprawdzali — ale po dwóch dniach i po tygodniu pamiętali znacznie mniej.
• Płynność myli się z nauką. W 2008 roku uczestnicy lepiej uczyli się stylu malarzy, gdy obrazy były wymieszane, niż w blokach, a mimo to większość uznała bloki za skuteczniejsze — nawet gdy ich własny wynik pokazał coś przeciwnego.
• Zbyt wczesna ocena zawyża pewność. Ocena tego, czego się nauczyłeś, dokonana chwilę po nauce, a nie od razu, jest trafniejsza (efekt opisany w 1992 roku).

Strategie metapoznawcze z dowodami

Przegląd z 2013 roku ocenił dziesięć popularnych technik uczenia się. Wysoka użyteczność: sprawdzanie się i rozkładanie nauki w czasie. Umiarkowana: pytanie „dlaczego to prawda?”, wyjaśnianie sobie, przeplatanie tematów. Niska: streszczanie, zakreślanie, mnemotechniki słów-kluczy, wyobrażenia przy uczeniu się tekstu i ponowne czytanie. Zakreślanie i ponowne czytanie — najpopularniejsze — są na dole. W praktyce:

• Planuj: zapisz, co masz umieć na końcu, a nie co przeczytasz.
• Monitoruj przypominaniem: zamknij książkę i wyjaśnij myśl.
• Oceniaj z dystansu: następnego dnia zdecyduj, co powtórzyć.
• Oceń: po sprawdzianie podziel błędy na „nie wiedziałem” i „wiedziałem, ale się pomyliłem”.

Planowanie i zmiana strategii korzystają z funkcji wykonawczych; kwestionowanie własnych wniosków to sedno krytycznego myślenia.

Rozwój

Przegląd z 2021 roku podsumowuje: wiedza o własnym myśleniu pojawia się około 5. roku życia, świadoma kontrola około 8., a obie rozwijają się dalej w okresie dojrzewania.

Zakres i ograniczenia

Ten artykuł wyjaśnia opublikowane badania w ogólny sposób. Nasz test IQ mierzy rozumowanie, a nie metapoznanie; Twój wynik nie mówi, jak trafnie oceniasz własne myślenie.

IQ Revealed nie jest powiązany z wymienionymi badaczami, uczelniami, czasopismami ani wydawcami i nie jest przez nich popierany. Ich nazwy służą wyłącznie do wskazania opisanych prac.