Afantazja: co to jest i czy wiąże się z IQ?

Czym jest afantazja

Poproś kogoś, by wyobraził sobie drzwi swojego mieszkania: większość widzi coś w rodzaju obrazu, bladego albo wyraźnego. Osoba z afantazją nie widzi nic. Wiedza jest na miejscu — drzwi są brązowe i mają mosiężną klamkę — ale nie ma wewnętrznego obrazu, z którego można by ją odczytać.

Francis Galton zauważył już w 1880 roku, że niektórzy ludzie nie opisują żadnych wyobrażeń. Potem temat na ponad sto lat ucichł, aż w 2015 roku brytyjski neurolog Adam Zeman z zespołem nadał mu nazwę na łamach czasopisma Cortex. W Polsce przyjęła się spolszczona forma afantazja — wyszukiwana częściej niż angielskie aphantasia, co w tym zestawieniu siedemnastu krajów zdarza się rzadko.

• Wrodzona: wyobrażeń nigdy nie było. To najczęstsza postać i jej dotyczą badania opisane niżej.
• Nabyta: zdolność zanikła po urazie lub chorobie mózgu — sprawa dla lekarza.
• Sny: większość osób z afantazją mimo to śni obrazami; brakuje świadomego wyobrażenia na jawie.

Jak często występuje

Najstaranniejsze oszacowanie pochodzi z badania z 2022 roku, którego autorzy chcieli uniknąć błędu wcześniejszych danych: zgłaszali się głównie ludzie, którzy już podejrzewali u siebie afantazję. Zbadano więc dwie niezależne grupy po 502 osoby — studentów i dorosłych zrekrutowanych przez internet. Wynik: 4,2 proc. i 3,6 proc., łącznie 3,9 proc., bez różnic między płciami. Krążące liczby od 1 do 4 proc. różnią się głównie tym, gdzie postawiono próg.

Jak badacze dowodzą, że to zjawisko realne

Podstawowym narzędziem jest VVIQ (Vividness of Visual Imagery Questionnaire) Davida Marksa z 1973 roku: 16 pozycji, każda oceniana od 1 (brak obrazu) do 5 (tak żywe jak widzenie), czyli od 16 do 80 punktów. Każde badanie ustala własny próg, a przegląd systematyczny z 2024 roku wezwał do ujednolicenia kryteriów.

Dwie metody laboratoryjne potwierdzają zjawisko niezależnie od deklaracji badanych. W badaniu z 2018 roku każde oko widziało inny wzór; zwykle częściej wygrywa ten, który wcześniej sobie wyobrażono — u osób z afantazją ten efekt prawie nie wystąpił. W badaniu z 2022 roku źrenica, która u większości ludzi lekko się zwęża już na samą myśl o jasnym świetle, u osób z afantazją nie zareagowała, choć na prawdziwe światło reagowała normalnie.

Afantazja a IQ

Żadne opublikowane badanie nie wykazało, że osoby z afantazją uzyskują wyższe lub niższe wyniki w testach inteligencji. Przekonanie o ich wyjątkowej inteligencji wywodzi się z ankiety z 2020 roku wśród około 2000 osób z afantazją, częściej pracujących w zawodach naukowych i matematycznych. To prawdziwy wynik dotyczący dużej grupy ochotników — ale nikt z nich nie rozwiązywał testu IQ.

Tam, gdzie zdolności mierzono bezpośrednio, różnice są małe i dotyczą raczej tempa niż trafności. Badanie z 2022 roku porównało 20 osób z afantazją i 20 bez niej, dobranych pod względem wieku i IQ: brak różnic w trafności w zadaniach pamięciowych, planistycznych i rotacji umysłowej; wolniejsze odpowiedzi tylko w najtrudniejszych zadaniach planistycznych, a przy rotacji tylko w podgrupie całkowicie pozbawionej wyobrażeń. Ważny szczegół: skoro grupy dobrano pod względem IQ, właśnie to badanie nie może powiedzieć, czy ich IQ by się różniło. To pytanie po prostu nie zostało jeszcze sprawdzone.

Są też powody, by wątpić, że obrazy aż tak pomagają w rozumowaniu. W eksperymentach z 2002 roku zadania oparte na relacjach łatwych do zobrazowania rozwiązywano wolniej niż zadania przestrzenne czy abstrakcyjne. Testy IQ pytają głównie o relacje abstrakcyjne — jakie, wyjaśnia nasz tekst o dedukcji i indukcji.

Na co afantazja rzeczywiście wpływa

• Wspomnienia z własnego życia: mniej żywe i szczegółowe, raczej wiedziane niż przeżywane na nowo.
• Wygląd a położenie: gorzej pamięta się, jak rzeczy wyglądały, równie dobrze — gdzie się znajdowały.
• Twarze: trudności z rozpoznawaniem twarzy zgłaszane są częściej.
• Cechy autystyczne: częściej zgłaszane w małej grupie laboratoryjnej — to związek, a nie odmiana autyzmu.

Na drugim końcu skali jest hiperfantazja: obrazy niemal tak żywe jak widzenie. Takie osoby częściej wykonują zawody twórcze i pamiętają swoje życie szczegółowiej, ale w standardowych testach pamięci wypadają tak samo. Techniki takie jak pałac pamięci opierają się właśnie na wyobrażeniach; przeciwległą skrajnością, w wersji mitu, jest pamięć fotograficzna.

Zakres tej strony

Ta strona objaśnia opublikowane badania w ogólnych kategoriach. Nie jest narzędziem diagnostycznym ani samooceną. Nasz test IQ mierzy rozumowanie; nie mierzy wyobrażeń, nie może wykryć ani wykluczyć afantazji, a Twój wynik nic nie mówi o Twoim oku umysłu. Jeśli zdolność wyobrażania istniała i zanikła, zwłaszcza po urazie lub chorobie, porozmawiaj z lekarzem.

IQ Revealed nie jest powiązane z autorami ani wydawcami VVIQ, wymienionymi uczelniami i czasopismami, American Psychiatric Association (wydawcą DSM-5-TR) ani Światową Organizacją Zdrowia (wydawcą ICD-11) i nie jest przez nie wspierane. Nazwy te podano wyłącznie po to, by opisać, czego dotyczą.