Sunk cost fallacy: de denkfout van verzonken kosten
De sunk cost fallacy, in het Nederlands de drogreden van de verzonken kosten, is de neiging om te blijven investeren in iets omdat je er al veel in hebt gestoken, en niet omdat het vanaf nu iets oplevert. Uitgegeven geld, tijd en moeite zijn hoe dan ook weg. Toch tellen ze mee: we kijken slechte films uit, houden vast aan mislukte projecten en blijven betalen voor abonnementen die we niet meer willen.
Amsterdam: betalen studenten meer, komen ze dan vaker?
Nadine Ketel, Jona Linde, Hessel Oosterbeek en Bas van der Klaauw (Universiteit van Amsterdam, VU en Tinbergen Instituut) deden een veldexperiment met extra bijlessen. Studenten die zich aanmeldden, kregen willekeurig korting op het lesgeld. Volgens het sunk-cost-effect zouden wie meer betaalden vaker moeten komen. Voor de groep als geheel vonden de onderzoekers geen effect op opkomst of resultaten; alleen bij studenten die vooraf als gevoelig voor sunk costs waren aangemerkt, paste het patroon. Het artikel verscheen in 2016 in The Economic Journal.
Het klassieke onderzoek: skireis en theaterabonnement
Hal Arkes en Catherine Blumer (Ohio University, 1985) lieten studenten kiezen tussen een skireis van 100 dollar en een leukere van 50 dollar: 33 van de 61 kozen de duurdere. In een echt experiment met theaterabonnementen gingen kopers die de volle prijs betaalden in de eerste helft van het seizoen vaker (gemiddeld 4,11 voorstellingen tegen 3,32 en 3,29 bij de kortingsgroepen). In de tweede helft was het verschil weg.
Het Amsterdamse resultaat past in een breder beeld: met echt geld is het effect vaak kleiner dan in bedachte scenario's. Een meta-analyse uit 2015 van 98 metingen bevestigde het effect, maar liet ook zien dat het met de tijd afzwakt.
Waarom loslaten zo moeilijk is
- Niet verspillen: een te breed toegepaste “verspil niets”-regel, volgens Arkes en Peter Ayton (1999).
- Piekeren: Marijke van Putten, Marcel Zeelenberg en Eric van Dijk (Tilburg en Leiden) vonden in 2010 dat mensen die blijven malen over het verleden extra vatbaar zijn; mensen die makkelijk loslaten, toonden het effect niet.
- Consistentie: stoppen voelt als een fout toegeven; zie ook cognitieve dissonantie.
Helpt intelligentie?
Nauwelijks: volgens Stanovich en West (2008) staat het sunk-cost-effect grotendeels los van cognitieve vaardigheid. Lees ook over cognitieve biases en kritisch denken.
Zo ontsnap je eraan
- Vraag: zou ik hier vandaag, vanaf nul, aan beginnen?
- Leg vooraf op papier vast wanneer je stopt.
- Benoem de opportuniteitskosten.
- Laat iemand oordelen die de eerste beslissing niet nam.
Over deze pagina
Deze pagina vat gepubliceerd onderzoek samen ter algemene informatie; het is geen financieel, loopbaan- of relatieadvies. De IQ Revealed-test is een online redeneertest met 40 eigen opgaven voor volwassenen vanaf 18 jaar; hij meet de sunk cost fallacy of andere denkfouten niet. Zie hoe IQ-tests werken. IQ Revealed is niet verbonden aan de genoemde onderzoekers, universiteiten, tijdschriften of uitgevers; namen dienen alleen om de studies aan te duiden.
Veelgestelde vragen over de sunk cost fallacy
Wat is de sunk cost fallacy?
De sunk cost fallacy (drogreden van de verzonken kosten) is de neiging om door te gaan met iets vanwege het geld, de tijd of de moeite die er al in zit, in plaats van vanwege wat doorgaan vanaf nu oplevert. Wat al is uitgegeven, krijg je hoe dan ook niet terug, dus economisch gezien hoort het niet mee te tellen. Hal Arkes en Catherine Blumer beschreven het effect in 1985.
Wat is een voorbeeld van de sunk cost fallacy?
Studenten kregen in 1985 de vraag welke van twee skireizen in hetzelfde weekend ze zouden maken: een van 100 dollar of een van 50 dollar waar ze meer plezier van verwachtten. Van de 61 kozen er 33 de duurdere reis. Dagelijkse voorbeelden: een slechte film uitkijken omdat het kaartje betaald is, of een studie afmaken die je niet meer wilt vanwege de jaren die er al in zitten.
Wat is het verschil tussen verzonken kosten en opportuniteitskosten?
Verzonken kosten zijn al betaald en niet terug te halen; ze zijn bij elke keuze gelijk. Opportuniteitskosten zijn de waarde van het beste alternatief dat je laat schieten, en die liggen in de toekomst. De denkfout bestaat vaak uit het eerste te zwaar wegen en het tweede vergeten.
Beschermt een hoog IQ tegen de sunk cost fallacy?
Niet meetbaar. Keith Stanovich en Richard West vonden in 2008 in zeven studies dat het sunk-cost-effect bij de klassieke denkfouten hoort die grotendeels los staan van cognitieve vaardigheid. Een meta-analyse uit 2015 vond wel dat oudere volwassenen er minder vatbaar voor zijn dan jongere.
Hoe voorkom je de sunk cost fallacy?
Stel de nulvraag: als ik vandaag zou beginnen, met wat ik nu weet, zou ik hier dan voor kiezen? Leg vooraf vast wanneer je stopt, benoem wat de tijd of het geld elders zou opleveren en laat iemand meekijken die de oorspronkelijke beslissing niet nam. Stoppen alleen omdat er al veel in zit, is de omgekeerde fout.
Waar sta jij?
Onze IQ-test is gratis te maken en duurt ongeveer 25 minuten. Het volledige rapport — score, percentiel en prestaties per denkdomein — hoort bij het lidmaatschap.
Start de IQ-test