Is intelligentie erfelijk? Wat erfelijkheid werkelijk betekent

Deels — en het antwoord hangt aan één woord dat bijna elke pagina verkeerd gebruikt. Tweeling- en familieonderzoek schat de erfelijkheid van intelligentie op ongeveer 20% bij baby's tot wel 80% op latere leeftijd. Maar erfelijkheid meet waar de verschillen tussen mensen vandaan komen. Het is geen percentage van jouw eigen vermogen en zeker geen plafond.

Wat erfelijkheid werkelijk betekent

Het is het deel van de variatie in een eigenschap, binnen een bepaalde bevolking op een bepaald moment, dat samenhangt met genetische verschillen tussen die mensen. Daaruit volgt drie keer iets dat vrijwel altijd wordt overgeslagen:

• Het is een eigenschap van groepen, niet van personen. 60% erfelijkheid betekent niet dat 60% van jouw intelligentie genetisch is en 40% opvoeding. Voor één mens betekent die zin niets.
• Het verandert zonder dat er een gen verandert. Wordt onderwijs voor iedereen gelijk, dan krimpen de verschillen in omgeving en stijgt het genetische aandeel van wat overblijft.
• Hoog erfelijk is niet onveranderlijk. Bijziendheid is sterk erfelijk; een bril werkt toch.

Het getal stijgt met de leeftijd

De intuïtie zegt dat een kind dicht bij zijn aanleg begint en daar verder van af raakt naarmate het leven zijn werk doet. De data wijzen de andere kant op. Plomin en Deary zetten dit als eerste van hun vijf bijzondere bevindingen: de erfelijkheid loopt op van ongeveer 20% bij baby's tot misschien 80% op latere leeftijd. Haworth en collega's vonden die stijging van kindertijd tot jongvolwassenheid ongeveer lineair.

Briley en Tucker-Drob vroegen waarom, met een meta-analyse van longitudinaal onderzoek onder 11.500 tweeling- en broer-zuspaartjes. In de vroege kindertijd komen er steeds nieuwe genetische invloeden bij; na ongeveer het achtste jaar stopt dat grotendeels en worden de bestaande verschillen versterkt. De gangbare lezing: wie meer zeggenschap over zijn eigen leven krijgt, kiest en vormt steeds vaker omgevingen die bij zijn aanleg passen.

Armoede verandert het antwoord

Turkheimer en collega's analyseerden Wechsler-scores van zevenjarige tweelingen in een steekproef waarin een groot deel van de kinderen rond of onder de armoedegrens opgroeide. De uitkomst: in arme gezinnen werd 60% van de variatie in IQ verklaard door de gedeelde omgeving en was de bijdrage van genen bijna nul; in welgestelde gezinnen was het bijna precies andersom.

Dat is voor beide gangbare posities ongemakkelijk. Waar kinderen hebben wat ze nodig hebben, zijn de resterende verschillen grotendeels genetisch. Waar dat niet zo is, overheerst het tekort en krijgt aanleg nauwelijks de kans zich te laten zien.

Nederlandse data: het Nederlands Tweelingen Register

De cijfers hierboven komen grotendeels uit buitenlandse cohorten, terwijl Nederland een van de bekendste bronnen ter wereld in huis heeft: het Nederlands Tweelingen Register aan de Vrije Universiteit Amsterdam, dat sinds eind jaren tachtig tweelingen én hun familieleden langlopend volgt. Dat is niet alleen een nationale voetnoot. Erfelijkheidsschattingen hangen af van hoeveel verschil in omgeving er in een samenleving bestaat, en een Nederlands cohort meet de Nederlandse samenleving — geen Amerikaanse.

Er is geen „intelligentiegen”

Intelligentie is polygenetisch: duizenden varianten, elk met een verwaarloosbaar effect. Plomin en von Stumm vatten de stand van het zoeken precies samen — genoombrede associatiestudies vonden sequentieverschillen die 20% van de ongeveer 50% erfelijkheid van intelligentie verklaren. Een echte vooruitgang, en tegelijk een nuttige relativering: de best beschikbare genetische voorspelling verklaart een fractie van een fractie.

Wat scores wél omhoog brengt

Onderwijs. Ritchie en Tucker-Drob bundelden 142 effectgroottes uit 42 datasets met ruim 600.000 deelnemers, via drie losse quasi-experimentele opzetten — waaronder wetswijzigingen in de leerplicht. Alle drie kwamen uit op ongeveer 1 tot 5 IQ-punten per extra jaar onderwijs, blijvend over de levensloop.

Het Flynn-effect. Gemiddelde scores stegen generaties lang. Trahan en collega's bundelden 285 studies sinds 1951 en kwamen op 2,31 standaardpunten per decennium, en 2,93 op moderne Stanford-Binet- en Wechsler-tests. Een genenpoel verandert niet zo snel; omgevingen wel. Meer daarover op onze pagina over het gemiddelde IQ.

Wat dit betekent voor een testscore

Een score meet hoe iemand vandaag presteert op een bepaalde greep uit redeneertaken. Het is geen uitlezing van geërfd potentieel, en geen test kan scheiden wat iemand meebracht van wat hij heeft geleerd. Hoe de meting werkt staat in hoe IQ-tests werken; wat één getal weglaat in soorten intelligentie.

IQ Revealed biedt geen genetische tests aan en analyseert geen DNA. Onze test schat redeneervermogen op basis van je antwoorden op de dag dat je hem maakt. Niets op deze pagina is een medische, diagnostische of genetische dienst, en geen enkele test kan je vertellen wat je hebt geërfd. Stanford-Binet en Wechsler zijn eigendom van hun uitgevers, Riverside Insights en Pearson; ze worden hier alleen ter referentie genoemd en IQ Revealed heeft geen band met een van beide bedrijven.