Barnum-effect: waarom vage beschrijvingen zo raak voelen

Het experiment van Forer

In 1948 liet psycholoog Bertram Forer 39 psychologiestudenten een vragenlijst invullen. Daarna kreeg iedereen een persoonlijkheidsprofiel dat op de eigen antwoorden zou zijn gebaseerd, met de vraag het te beoordelen van 0 (zeer slecht) tot 5 (uitstekend).

Iedereen kreeg dezelfde 13 zinnen, die Forer had samengesteld uit een astrologieboekje van de kiosk. Het gemiddelde cijfer: ongeveer 4,3 uit 5. Dat iets klopt voor wie het leest, zegt dus bijna niets over de test erachter.

Waarom „Barnum”?

De naam komt van Paul Meehl, die in 1956 psychologische rapporten bekritiseerde vol uitspraken die op bijna elke patiënt passen. Hij noemde ze Barnum-beschrijvingen, naar circusondernemer P. T. Barnum, die voor ieder wat wils had.

Wat een Barnum-beschrijving overtuigend maakt

• Het lijkt over jou te gaan. Hoe sterker iemand gelooft dat de tekst voor hem geschreven is, hoe raker hij die vindt.
• Vleierij. Gunstige beschrijvingen worden makkelijker aanvaard dan ongunstige.
• De vorm van een test. Een profiel uit een vragenlijst, inktvlek of geboortehoroscoop weegt zwaarder.
• De brenger doet er weinig toe. In 1963 gaven studenten hetzelfde profiel even hoge cijfers, of een psycholoog of een medestudent het overhandigde.

Het geheugen doet de rest: we onthouden wat past en vergeten wat niet past, dezelfde selectieve zoektocht als bij de confirmation bias.

Barnum-effect en astrologie

In een dubbelblind onderzoek in Nature (1985) moesten astrologen geboortehoroscopen koppelen aan de persoonlijkheidsprofielen van de betrokkenen. Ze deden het niet beter dan toeval. Het Barnum-effect verklaart waarom horoscopen toch raak lijken.

Ook het woord telt. In de Speciale Eurobarometer 224 (januari–februari 2005) vond 35% van de Nederlanders astrologie wetenschappelijk. Werd de andere helft van de steekproef naar „horoscopen” gevraagd, dan was dat nog maar 7% — tegen 41% en 13% in de hele EU.

Barnum-effect en persoonlijkheidstests

Elk persoonlijkheidsrapport is er gevoelig voor, ook een goed rapport, want het gevoel van herkenning komt van de lezer. „Dit ben ik helemaal” is dus zwak bewijs, voor de populaire 16-typentests en voor onze eigen persoonlijkheidstest. Betere vragen:

• Had de uitslag over mij ook fout kunnen zijn?
• Past de uitslag van een vriend net zo goed bij mij?
• Blijft de uitslag gelijk als ik de test over een paar weken herhaal?
• Is er een score met een vergelijkingsgroep en een foutmarge?

Over deze pagina

Deze pagina vat gepubliceerd onderzoek samen als algemene informatie en is geen psychologisch advies. De IQ-test van IQ Revealed is een online redeneertest met 40 eigen opgaven voor volwassenen vanaf 18 jaar; hij meet het Barnum-effect niet. Lees hoe IQ-tests werken. IQ Revealed heeft geen band met de genoemde onderzoekers, tijdschriften of instellingen, de Europese Commissie of 16Personalities, NERIS Analytics Limited en The Myers-Briggs Company; 16Personalities® en MBTI® zijn merken van hun eigenaars. Bronnen: Forer (1949), Meehl (1956), Ulrich, Stachnik & Stainton (1963), Dickson & Kelly (1985), Carlson (1985), Special Eurobarometer 224 (2005).