Lateral thinking: τι είναι η πλάγια σκέψη και τι δείχνει η έρευνα

Από πού προέρχεται ο όρος

Ο Edward de Bono, Μαλτέζος γιατρός και ψυχολόγος, εισήγαγε το lateral thinking το 1967 στο βιβλίο The Use of Lateral Thinking, αντιπαραθέτοντάς το στην κάθετη σκέψη: τη διαδοχική πορεία που ξεκινά από την προφανή προσέγγιση και τη βαθαίνει. Η εικόνα του επέζησε της υπόλοιπης θεωρίας — η κάθετη σκέψη σκάβει βαθύτερα τον ίδιο λάκκο, η πλάγια ανοίγει καινούργιο αλλού. Οι τεχνικές είναι συγκεκριμένες: αμφισβήτηση των παραδοχών, τυχαία λέξη που συνδέεται αναγκαστικά με το πρόβλημα, σκόπιμα παράλογη πρόταση, και το ερώτημα πώς θα χειροτέρευε κανείς το πρόβλημα ώστε να αντιστρέψει τις απαντήσεις.

Ο γρίφος των εννέα τελειών και το πείραμα που τον δοκίμασε

Εννέα τελείες σε πλέγμα τρία επί τρία, τέσσερις ευθείες γραμμές, χωρίς να σηκώσεις το στυλό: είναι το τυπικό παράδειγμα της πλάγιας σκέψης, που χρησιμοποιούσε ο ίδιος ο de Bono. Η συνήθης εξήγηση λέει ότι το έργο είναι δύσκολο επειδή ο λύτης προσκολλάται σε μια παραδοχή που κανείς δεν του επέβαλε — ότι οι γραμμές πρέπει να μείνουν μέσα στο τετράγωνο.

Το 1981 οι Robert Weisberg και Joseph Alba δημοσίευσαν στο Journal of Experimental Psychology: General σειρά πειραμάτων που δοκίμαζαν ακριβώς αυτό. Αντί να αφήσουν τους συμμετέχοντες να ανακαλύψουν μόνοι ότι ο περιορισμός ήταν φανταστικός, τους το είπαν: το πρόβλημα λυνόταν μόνο αν επέκτειναν τις γραμμές πέρα από τα όρια του τετραγώνου.

Το αποτέλεσμα, με τα λόγια των συγγραφέων: «η άρση της υποτιθέμενης προσκόλλησης δεν οδήγησε σε αιφνίδια και άμεση λύση των προβλημάτων». Όσοι έλαβαν δώρο τη διαίσθηση εξακολούθησαν σε μεγάλο βαθμό να αποτυγχάνουν. Βοήθησε κάτι πολύ λιγότερο ρομαντικό: σχετικά λεπτομερής πληροφορία για την ίδια τη λύση. Οι συγγραφείς κατέληξαν ότι οι λέξεις προσκόλληση και ενόραση περιγράφουν άσχημα το τι συμβαίνει και ότι τη δουλειά την κάνει η ειδική γνώση του προβλήματος.

Είναι οι δημιουργικοί πιο έξυπνοι;

Η παλιά θέση έχει όνομα: υπόθεση του κατωφλίου. Η άνω του μέσου όρου νοημοσύνη θα ήταν αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για υψηλή δημιουργικότητα, οπότε κάτω από ένα όριο — συνήθως IQ 120 — οι δύο θα έπρεπε να συσχετίζονται και πάνω από αυτό όχι. Η φράση επαναλαμβάνεται διαρκώς· τα δεδομένα διίστανται.

Η μεγαλύτερη συνολική εκτίμηση προέρχεται από τη μετα-ανάλυση του 2005: 447 συσχετίσεις, 21 μελέτες, 45.880 συμμετέχοντες, μέση σχέση δημιουργικότητας και IQ r = .174. Μελέτη του 2013 σε 297 άτομα άφησε τα δεδομένα να εντοπίσουν το κατώφλι αντί να το ορίσει στο 120 και βρήκε κατώφλια μόνο για το δημιουργικό δυναμικό, όχι για το δημιουργικό επίτευγμα: γύρω στους 100 βαθμούς IQ με χαλαρό κριτήριο και γύρω στο 120 με αυστηρό. Έρευνα του 2026 σε 9.358 Κινέζους μαθητές δεν βρήκε τίποτε στο σημείο 120 — μια απλή γραμμική σχέση περιέγραφε τα δεδομένα εξίσου καλά.

Εκπαιδεύεται;

Εδώ η απάντηση είναι σαφέστερη. Μετα-ανάλυση του 2004 εξέτασε 70 μελέτες αξιολόγησης προγραμμάτων εκπαίδευσης στη δημιουργικότητα και διαπίστωσε ότι τα καλά σχεδιασμένα προγράμματα αποδίδουν βελτιώσεις που αντέχουν σε διαφορετικά κριτήρια, πλαίσια και πληθυσμούς. Καλύτερα λειτούργησαν όσα ανέπτυσσαν γνωστικές δεξιότητες και τους πρακτικούς κανόνες εφαρμογής τους, με ρεαλιστικές ασκήσεις από τον ίδιο τον τομέα εργασίας — σχεδόν το αντίθετο ενός γενικού σεμιναρίου περί διαφορετικής σκέψης.

Οι γρίφοι είναι άλλο πράγμα

Μεγάλο μέρος του ενδιαφέροντος για το θέμα αφορά τους γρίφους κατάστασης, που λύνονται με ερωτήσεις ναι ή όχι. Είναι διασκεδαστικοί και όντως εξασκούν τον έλεγχο των παραδοχών. Τεστ δεν είναι: τους λείπουν νόρμες, αξιοπιστία και τεκμήρια εγκυρότητας. Τι σημαίνει πραγματικά στάθμιση, το εξηγούμε στο πώς λειτουργούν τα τεστ IQ.

Εύρος και διαφάνεια

Η σελίδα εξηγεί δημοσιευμένη έρευνα και δεν αποτελεί διαγνωστικό εργαλείο. Το τεστ IQ μας μετρά τον συλλογισμό — τη συγκλίνουσα πλευρά. Δεν μετρά δημιουργικότητα, αποκλίνουσα ή πλάγια σκέψη, δεν παράγει βαθμολογία δημιουργικότητας και δεν μπορεί να πει αν κάποιος είναι δημιουργικός άνθρωπος.

Η IQ Revealed δεν συνδέεται με τον Edward de Bono, τους οργανισμούς de Bono ή προγράμματα που λειτουργούν με τις ονομασίες Lateral Thinking ή Six Thinking Hats, δεν έχει την έγκρισή τους και δεν σχετίζεται με τους εκδότες των Torrance Tests of Creative Thinking. Οι ονομασίες αναφέρονται εδώ μόνο για να δηλωθεί σε τι παραπέμπουν.