Myślenie dywergencyjne i konwergencyjne: czym jest, przykłady, pomiar
Myślenie dywergencyjne to zdolność do tworzenia wielu różnych odpowiedzi na otwarte pytanie; myślenie konwergencyjne to dochodzenie do jednej najlepszej odpowiedzi na pytanie, które ją ma. Zestawił je psycholog J. P. Guilford w latach 1950–1967. W przeciwieństwie do wielu pojęć z poradników o kreatywności oba się mierzy — a wyniki mówią sporo, także o związku z IQ.
Skąd te pojęcia i przykłady
W wystąpieniu prezesa Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego z 1950 r., opublikowanym jako „Creativity”, Guilford dowodził, że testy inteligencji oparte na jednej poprawnej odpowiedzi nie uchwycą twórczości. W modelu struktury intelektu (1967) wymienił „wytwarzanie dywergencyjne” i „konwergencyjne” jako odrębne operacje umysłu. Przykłady dywergencyjne: wypisz w dwie minuty wszystkie zastosowania spinacza (spinanie kartek to odpowiedź oczywista; wytrych czy narzędzie do wyjmowania karty SIM — dywergencyjne) albo konsekwencje sytuacji „co by było, gdyby nikt nie musiał spać?”. Przykład konwergencyjny: test odległych skojarzeń Sarnoffa Mednicka (1962) — jedno słowo łączące trzy podane. To pojęcie pokrewne myśleniu lateralnemu Edwarda de Bono, ale nie to samo: myślenie lateralne to metoda, nie pomiar.
Jak się je mierzy
Odpowiedzi ocenia się pod względem płynności (ile), giętkości (ile kategorii), oryginalności (jak rzadkie) i elaboracji (jak rozwinięte). Słabość tego systemu jest znana: kto pisze więcej odpowiedzi, zbiera też więcej rzadkich, więc oryginalność częściowo mierzy liczbę. Paul Silvia i współpracownicy (2008) zaproponowali, by oceniać tylko dwie odpowiedzi wybrane przez badanego jako najlepsze; Roger Beaty i Dan Johnson (2021) wykazali, że komputerowo liczona „odległość semantyczna” dobrze przewiduje oceny sędziów.
Potrzebne są oba — i związek z IQ
Arthur Cropley (2006) przekonywał, że myślenie dywergencyjne bez konwergencyjnej oceny grozi „pseudotwórczością”: nowością, która nie działa. W największej metaanalizie (Gerwig i in., 2021, wśród autorów Karwowski: 849 korelacji ze 112 badań, 34 610 osób) średnia korelacja z inteligencją wyniosła r = 0,25 — realna, ale umiarkowana. Nie miało znaczenia, czy inteligencję mierzono jako czynnik ogólny, czy jako inteligencję płynną lub skrystalizowaną. Spór o „próg” IQ omawiamy w przewodniku po myśleniu lateralnym, a ocenianie pomysłów — w tekście o krytycznym myśleniu.
O tej stronie
Test IQ, także nasz, jest testem konwergencyjnym: każde zadanie ma jedną poprawną odpowiedź. Nie mierzy myślenia dywergencyjnego. Strona streszcza opublikowane badania w celach informacyjnych; liczby pochodzą z opublikowanych streszczeń cytowanych prac. Test IQ Revealed to internetowy test rozumowania z 40 autorskimi zadaniami dla dorosłych od 18 lat i nie jest badaniem klinicznym. IQ Revealed nie jest powiązany z wydawcami wymienionych testów ani z wymienionymi badaczami, uczelniami i czasopismami.
Najczęstsze pytania o myślenie dywergencyjne
Co to jest myślenie dywergencyjne?
To zdolność do wymyślania wielu różnych odpowiedzi na otwarte pytanie — na przykład wypisania jak największej liczby zastosowań cegły. Opisał je amerykański psycholog J. P. Guilford w latach 1950–1967 i do dziś jest najczęstszą miarą potencjału twórczego w badaniach.
Czym różni się myślenie dywergencyjne od konwergencyjnego?
Dywergencyjne otwiera pytanie na wiele możliwości, konwergencyjne zawęża je do jednej najlepszej lub poprawnej odpowiedzi. Zadania dywergencyjne ocenia się według liczby, różnorodności i oryginalności odpowiedzi, konwergencyjne — jako dobre albo złe. Praca twórcza wymaga obu.
Czy myślenie dywergencyjne zależy od IQ?
Tylko częściowo. Metaanaliza z 2021 r., której współautorem jest Maciej Karwowski z Uniwersytetu Wrocławskiego, objęła 112 badań i 34 610 osób: średnia korelacja wyniosła r = 0,25, a do ok. 0,31–0,37 rosła, gdy zadanie przypominało test, proszono o kreatywność i oceniano oryginalność.
Chcesz sprawdzić swoje rozumowanie?
Nasz test IQ można wykonać bezpłatnie, trwa około 25 minut. Pełny raport — wynik, percentyl i wyniki w poszczególnych obszarach myślenia — jest częścią członkostwa.
Rozpocznij test IQ