Barnum effect: γιατί οι αόριστες περιγραφές μάς φαίνονται εύστοχες

Το πείραμα του Forer

Το 1948 ο ψυχολόγος Bertram Forer έδωσε σε 39 φοιτητές ψυχολογίας ένα ερωτηματολόγιο. Έπειτα ο καθένας πήρε ένα προφίλ προσωπικότητας, δήθεν βασισμένο στις απαντήσεις του, και βαθμολόγησε την ακρίβειά του από 0 (πολύ κακό) έως 5 (εξαιρετικό).

Όλοι πήραν τις ίδιες 13 προτάσεις, που ο Forer είχε συγκεντρώσει από ένα βιβλίο αστρολογίας του περιπτέρου. Ο μέσος βαθμός ήταν περίπου 4,3 στα 5. Το ότι μια περιγραφή φαίνεται αληθινή σε όποιον τη διαβάζει δεν λέει σχεδόν τίποτα για το τεστ πίσω της.

Γιατί «Barnum»;

Το όνομα το έδωσε ο Paul Meehl το 1956, επικρίνοντας ψυχολογικές εκθέσεις γεμάτες δηλώσεις που ισχύουν σχεδόν για κάθε ασθενή. Τις ονόμασε περιγραφές «Barnum», από τον επιχειρηματία τσίρκου P. T. Barnum, που ήθελε να έχει κάτι για τον καθένα.

Τι κάνει μια περιγραφή πειστική

• Μοιάζει να μιλά για σένα. Όσο περισσότερο πιστεύει κανείς ότι το κείμενο γράφτηκε γι’ αυτόν, τόσο πιο εύστοχο το βρίσκει.
• Η κολακεία. Οι ευνοϊκές περιγραφές γίνονται δεκτές πιο εύκολα από τις δυσμενείς.
• Η όψη του τεστ. Ένα προφίλ που μοιάζει να βγαίνει από ερωτηματολόγιο ή ωροσκόπιο γέννησης έχει μεγαλύτερο βάρος.
• Λίγο μετρά ποιος το δίνει. Το 1963 φοιτητές βαθμολόγησαν το ίδιο προφίλ εξίσου καλά είτε το έδινε ψυχολόγος είτε συμφοιτητής τους.

Τα υπόλοιπα τα κάνει η μνήμη: θυμόμαστε τις επιτυχίες και ξεχνάμε τις αστοχίες, όπως και στην προκατάληψη επιβεβαίωσης.

Το φαινόμενο Barnum και η αστρολογία

Σε μια διπλά τυφλή μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Nature το 1985, αστρολόγοι έπρεπε να αντιστοιχίσουν ωροσκόπια γέννησης με τα προφίλ προσωπικότητας των ανθρώπων. Δεν τα πήγαν καλύτερα από την τύχη. Το φαινόμενο Barnum εξηγεί γιατί το ωροσκόπιο μοιάζει παρ’ όλα αυτά εύστοχο.

Μετρά και η λέξη. Στο Ειδικό Ευρωβαρόμετρο 224 (Ιανουάριος–Φεβρουάριος 2005), το 36% των Ελλήνων θεωρούσε την αστρολογία επιστημονική· όταν το άλλο μισό του δείγματος ρωτήθηκε για τα «ωροσκόπια», το ποσοστό ήταν 23%, έναντι 13% στην ΕΕ των 25.

Το φαινόμενο Barnum και τα τεστ προσωπικότητας

Κάθε αναφορά προσωπικότητας εκτίθεται σε αυτό, ακόμη και μια καλή, γιατί η αίσθηση της αναγνώρισης προέρχεται από τον αναγνώστη. Το «με περιγράφει τέλεια» είναι λοιπόν αδύναμη απόδειξη, είτε για τα δημοφιλή τεστ 16 τύπων είτε για τη δική μας αξιολόγηση προσωπικότητας. Καλύτερες ερωτήσεις:

• Θα μπορούσε το αποτέλεσμα να κάνει λάθος για μένα;
• Το αποτέλεσμα ενός φίλου με περιγράφει εξίσου καλά;
• Αν ξανακάνω το τεστ σε λίγες εβδομάδες, μένει ίδιο;
• Υπάρχει βαθμολογία σε σύγκριση με ομάδα αναφοράς, με περιθώριο σφάλματος;

Σχετικά με αυτή τη σελίδα

Η σελίδα συνοψίζει δημοσιευμένη έρευνα για γενική ενημέρωση και δεν αποτελεί ψυχολογική συμβουλή. Το τεστ IQ του IQ Revealed είναι ένα διαδικτυακό τεστ συλλογισμού με 40 πρωτότυπα θέματα για ενήλικες από 18 ετών· δεν μετρά το φαινόμενο Barnum. Δείτε πώς λειτουργούν τα τεστ IQ. Το IQ Revealed δεν συνδέεται με τους ερευνητές, τα περιοδικά ή τους φορείς που αναφέρονται, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ούτε με τις 16Personalities, NERIS Analytics Limited και The Myers-Briggs Company· τα 16Personalities® και MBTI® είναι εμπορικά σήματα των δικαιούχων τους. Πηγές: Forer (1949), Meehl (1956), Ulrich, Stachnik & Stainton (1963), Dickson & Kelly (1985), Carlson (1985), Special Eurobarometer 224 (2005).