Einstein'ın IQ'su: neden böyle bir sayı yok ve dünyanın en zeki insanı kim

Albert Einstein hiç IQ testine girmedi. Bu yüzden bir IQ'su yok — ne 160, ne 180, ne de 148; bir kaynağın size şu anda gösterdiği sayı hiçbir testten gelmiyor. Yaşadığı dönemde bugün kullanılan standart testler bu biçimiyle mevcut değildi ve ardında bıraktığı belgeler arasında bir test sonucu yok. Dolaşan her şey, biyografilerden geriye doğru yapılmış tahminlerden ibaret.

Sayılar birbirini tutmuyor — kanıt da bu

İddiayı çürütmek için uğraşmaya gerek yok; kaynakları yan yana koymak yetiyor. Bir yerde 160, başka bir yerde 160–180, bir başkasında 148. Aynı kişi için üç farklı değer dolaşıyor ve hiçbiri kendi sayısının kaynağını gösteremiyor.

Ölçülmüş bir değer böyle görünmez. IQ testine giren biri tek bir sayı alır; arkasında testin adı, tarihi ve normlandığı örneklem bulunur. Bir sayı üç ayrı biçimde dolaşıyorsa ortada ölçüm değil, tekrarla sağlamlaşmış bir hikâye vardır.

Peki bu sayı nereden çıktı?

Tarihî kişiler için üretilmiş bütün bir IQ türü var. Bu değerler testle değil, birinin mektupları, okul kayıtlarını ve yaşam öyküsünü okuyup çocuğun yaşıtlarının ne kadar önünde olması gerektiğini geriye doğru hesaplamasıyla ortaya çıkıyor. Sonuç bir biyografi değerlendirmesidir, bir puan değil. Einstein'da buna bir de şu ekleniyor: onunla ilgili en bilinen anekdot, kötü bir öğrenci olduğu, bir yanlış anlamaya dayanıyor — İsviçre'de 6 en yüksek nottur, en düşüğü değil.

"Çocuk IQ testinde Einstein'ı geçti"

Bu başlık birkaç yılda bir yeniden çıkıyor ve sayının nasıl yaşamaya devam ettiğini iyi gösteriyor. Çocuğun skoru genellikle gerçektir: gözetim altında, bilinen bir ölçekte, belgelenmiş. Einstein'ınki değildir. Yani karşılaştırmanın yalnızca bir tarafında ölçüm var — başlık ise diğer tarafın o kadar çok tekrarlanmış olması sayesinde işliyor.

Dünyanın en zeki insanı kimdir?

Kimse yanıtlayamaz ve bunu takip eden bir kurum yok. Guinness kategorisi 1990'da yerine hiçbir şey konmadan kaldırıldı: ortada ne bir kütük, ne bir unvan, ne de bu unvanı taşıyan biri var. Olsaydı bile bir IQ testi bu soruyu çözemezdi, çünkü yaklaşık 160'ın üzerinde ölçüm araçları ayırt etmeyi bırakır.

Zaten soru iki ayrı şeyi karıştırıyor. IQ testi, zaman baskısı altındaki dar bir akıl yürütme bandını ölçer; günlük dilde "dünyanın en zeki insanı" ise muhakemeyi, yaratıcılığı, birikimi ve ortaya konan işi kapsar — bunların hiçbirini tek bir sayı özetlemez. Bu yüzden hep aynı isimler anılır: yaptıkları işle ünlü oldukları için, doğrulanmış bir skorla değil.

Şimdiye dek yayımlanmış en yüksek IQ

Belgelenebilir bir rekor arıyorsanız tek bir tane var: Marilyn vos Savant, 228, 1985'te Guinness Rekorlar Kitabı'nda. Bu sayı, 1956'da on yaşındayken girdiği bir Stanford-Binet testinden geliyor ve eski yöntemle hesaplanmış: zihin yaşı bölü takvim yaşı, çarpı 100.

Oran-IQ ile modern IQ, aynı adı paylaşan iki farklı ölçüdür. Eski yöntemle 228, yetişkinlerin %99,9999999'unu geçtiği anlamına gelmez; diğer on yaşındakilerin çok önünde olduğu anlamına gelir. Bugünkü testler kişiyi kendi yaş grubunun çan eğrisi üzerinde konumlandırır. İki ölçek birbirine çevrilemez — Guinness kategoriyi 1990'da kaldırırken tam olarak bunu kabul etmiş oldu.

En çok anılan rekor değerler, sıralanmış

Genellikle aranan liste budur; her isim için en sık öne sürülen sayıya göre sıralanmıştır. Bunu kişilerin değil iddiaların sıralaması olarak okuyun: bu değerlerden yalnızca biri bir kurum tarafından yayımlandı ve hiçbiri modern, normlanmış bir testten gelmiyor.

1. William James Sidis — 250 ila 300. Ölümünden sonra yapılmış bir tahmin, test sonucu değil.
2. YoungHoon Kim — 276. Yüksek IQ derneklerinin anketlerinden; genel nüfus üzerinde hiç normlanmadı.
3. Terence Tao — 211 ila 230. Çocukluk performansından çıkarılmış bir tahmin.
4. Marilyn vos Savant — 228. Buradaki tek yayımlanmış değer — ve terk edilmiş bir ölçekte, çocukluk oran-IQ'su.
5. Christopher Hirata — 225. Çok tekrarlanan, ama test, yıl ve uygulayıcı gösterilmeyen bir tahmin.
6. Kim Ung-yong — 210. 1990 öncesi aynı Guinness düzeninde alınmış bir çocukluk skoru.

Ölçüm gerçekte nerede bitiyor

Düzgün normlanmış modern bir testte gerçekten alınabilecek en yüksek değer 160 civarındadır. Bu, WAIS-IV ya da Stanford-Binet 5 gibi araçların ölçüm tavanıdır, insan yeteneğinin sınırı değil. Üstündeki değerler "imkânsız" değil, ölçülemez: onları destekleyecek bir norm örneklemi yoktur ve bir noktadan sonra testin elinde iki olağanüstü kişiyi ayıracak kadar zor soru kalmaz.

Ölçek üzerinde nerede durduğunuzu merak ediyorsanız: IQ 130 ve üstü Türkçede üstün zekâ olarak anılır ve nüfusun kabaca %2'sini kapsar. Aralıkların tümü IQ seviyeleri sayfasında, normalin nerede olduğu ise ortalama IQ sayfasındadır.

IQ 300, 500 ya da 5.000 olabilir mi?

Hayır, ve gerekçe tamamen aritmetik. Modern bir IQ, ortalaması 100 ve standart sapması 15 olan bir çan eğrisi üzerindeki sıralamadır. Dolayısıyla her sayı bir enderlik belirtir ve bu enderlik sayı yazıldığı anda sabitlenir.

• IQ 200 yaklaşık 76 milyarda 1'e denk gelir. Tarih boyunca yaklaşık 117 milyar insan yaşadı: yani tüm insanlık tarihinde kabaca bir kişi beklenirdi.
• IQ 300 kabaca 10⁴⁰'ta 1'dir.
• IQ 700 10³⁴⁹'da 1 mertebesindedir, IQ 5.000 ise 23.000'den fazla basamaklı bir sayıda 1.

Bu değerler etkileyici göründükleri ve yazılmalarını engelleyen bir şey olmadığı için dolaşıyor. Ama bunlar IQ ölçeğinde yüksek değerler değil — ölçeğin dışındalar. Hiçbir araç onları üretmez, hiçbir norm örneklemi taşıyamaz ve enderliği yaşamış tüm insan sayısını aşan bir sayı kimseyi ölçmüyordur.

Ünlülerin IQ listeleri neredeyse hep uydurmadır

Tanınmış herhangi bir ismi "IQ" ile birlikte aratın, kendinden emin bir sayı çıkacaktır. Neredeyse hiçbiri, bir uzman tarafından uygulanmış belgeli bir teste dayanmaz. Yazıdan yazıya geçerler ve tekrar bir süre sonra kanıt gibi görünmeye başlar. Onları elemek için basit bir kural yeter: testi, yılı ve uygulayıcıyı kimse söyleyemiyorsa o sayı bir veri değil, bir süstür. Hangi değerlerin gerçekten yüksek sayıldığını iyi bir IQ nedir sayfasında bulabilirsiniz.

Rekor bir puan ile bir yetenek adası iki ayrı şeydir. Toplam IQ’nun baştan sona yüksek olduğu durumun aksine savant sendromu, tek bir yeteneğin geri kalan her şeyin çok üzerinde durduğu bir profili anlatır — bir sıralamayı değil, bir biçimi.

Tarihî dehalara atfedilen IQ sayıları nereden geliyor

Newton, Leonardo, 210 ile Goethe: bu sayılar ünlülerinkiler gibi uydurulmuş değil. Neredeyse hepsi tek bir kaynaktan geliyor — Catharine Cox'un 1926 tarihli doktora tezinden, Lewis Terman'ın Genetic Studies of Genius dizisinin II. cildi olarak yayımlanan çalışmadan. Bu kişilerin hiçbiri test edilmedi. Cox 3.000'den fazla biyografi okudu ve her birinin çocukken yaşının ne kadar önünde olduğunu bunlardan tahmin etti.

Listenin nasıl kurulduğu, üzerindeki herhangi bir sayıdan daha çok şey anlatıyor. Cox 1903'te hazırlanmış bin en seçkin isimlik bir sıralamadan yola çıktı, üst yarısını aldı ve oradan yalnızca 1450 ile 1850 arasında doğmuş, çocukluğu ayrıntılı biçimde belgelenmiş olanları tuttu. Bu tarih sınırı İbn Sînâ ve Uluğ Bey gibi daha erken isimleri baştan dışarıda bırakır; çıkış listesi Batı dünyasının ünlülerinden derlendiği için Osmanlı adları zaten hiç girmemiştir. Shakespeare elendi, çünkü çocukluğuna dair yeterli kayıt yok; XIV. Louis elendi, çünkü konumu kazanılmış değil miras alınmıştı. Geriye kalan «tarihin en parlak zihinleri» değil, dört yüzyılın çocukluğundan tesadüfen kâğıt kalmış ünlü Batılılarıdır.

Ayrıca her kişiye bir değil dört tahmin verildi: biri 16 yaşına kadarki malzemeden, biri 17–26 yaş arasından, her biri ham ve düzeltilmiş hâlde. İnternette dolaşan o tek kesin sayı bu dördünden biridir ve hangisi olduğu neredeyse hiç belirtilmez. Cox 301 kişinin her biri için bir güvenilirlik katsayısı yayımladı ve kaynakların eşit derecede iyi olmadığını açıkça kabul etti: arşivin zayıf olduğu yerde tahmin düşük çıktı. O listedeki düşük bir puan, bir zihin kadar bir arşiv hakkında da konuşur.

Listelerin atladığı bulgu, Cox'un asıl önemsediği bulgudur. Tahmin edilen IQ ile ulaşılan ün arasındaki ilişki 0,25, kaynak güvenilirliğine göre düzeltildiğinde 0,16 idi — gerçek, ama mütevazı. Kendi sonucu, azmin en az zekâ kadar ağır bastığıydı. İncelediği bütün gruplar içinde en düşük tahminleri askerî liderler aldı.

IQ Revealed; Pearson, Riverside Insights, Guinness World Records ya da bu sayfada anılan testlerin herhangi bir yayıncısıyla bağlantılı değildir, onlar tarafından desteklenmemektedir ve bu testleri uygulamaz veya değerlendirmez. Yukarıda anlatılan değerlerin ve rekorların gerçek kaynağına ulaşılabilsin diye anılmışlardır.